Opis
Kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi) – botanika, skład i działanie
Botanika, występowanie i formy przetwarzania
Mu Dan Pi to wysuszona kora korzenia piwonii krzaczastej (Paeonia suffruticosa Andrews), krzewu z rodziny piwoniowatych (Paeoniaceae), występującego w środkowych i północnych prowincjach Chin. W polskich opracowaniach roślina bywa też nazywana piwonią drzewiastą, a sam surowiec – korą piwonii drzewiastej lub krótko Dan Pi. W starszej literaturze gatunek figuruje jako Paeonia moutan, stąd farmaceutyczna nazwa Cortex Moutan radicis, a w Farmakopei Chińskiej Moutan Cortex. Po angielsku to tree peony root bark, po niemiecku Strauchpäonienwurzelrinde.
Piwonia krzaczasta, zgodnie z nazwą, ma pokrój niedużego krzewu o wysokości około 1,5 metra, którego dolne części łodyg są zdrewniałe. Trójpalczaste liście są ciemnozielone, od spodu jaśniej zabarwione, a wielopłatkowe kwiaty mają intensywnie czerwoną barwę. W Chinach roślina rośnie dziko na stanowiskach naturalnych, jednak surowiec pochodzi najczęściej z upraw. Gatunek dobrze radzi sobie także w Europie Środkowej – dr Błaszczyk podaje, że bardzo dobrze znosi klimat Westfalii.
Korę pozyskuje się z roślin w trzecim do piątego roku wzrostu. Korzenie wykopuje się jesienią, usuwa z nich drobne korzonki, a następnie zdejmuje korę i suszy ją na słońcu. W praktyce stosuje się dwie formy: surowiec nieprzetworzony oraz surowiec prażony z alkoholem w procesie Pao Zhi, dobierane zależnie od celu stosowania.
Przy uprawie i zakupie liczy się czystość botaniczna. W europejskim ogrodnictwie przez lata powstała cała grupa mieszańców określanych jako Suffruticosa: odmian ozdobnych o zmienionym, czasem znacznie, wyglądzie, które nie nadają się na surowiec zielarski. Mu Dan Pi nie należy też mylić z korzeniami piwonii zielnych: piwonii białej (Bai Shao) i piwonii czerwonej (Chi Shao). To trzy odrębne surowce o różnym działaniu.
Skład chemiczny i działanie potwierdzone w badaniach naukowych
Charakterystycznym składnikiem bioaktywnym kory jest paeonol, aromatyczny związek fenolowy, który według Materia Medica wyróżnia piwonię krzaczastą na tle pozostałych piwonii. Towarzyszą mu jego glikozydy: paeonozyd, paeonolid i apiopaeonozyd. Drugą grupę tworzą glikozydy monoterpenowe z paeonifloryną na czele: oksypaeonifloryna, benzoilopaeonifloryna, benzoilooksypaeonifloryna i galoilopaeonifloryna. Na początku lat 90. XX wieku japońscy badacze opisali kolejne związki: galoilooksypaeoniflorynę, suffrutikozydy A-E, paeonisuffron i paeonisuffral, a w 1996 roku mudanpiozydy A-F. To paeonolowi przypisuje się działania ośrodkowe kory: uspokajające, przeciwbólowe i przeciwdrgawkowe. Glikozydy zawierające resztę kwasu galusowego okazały się z kolei in vitro silniejszymi zmiataczami wolnych rodników niż alfa-tokoferol.
Dotychczasowe badania eksperymentalne pokazują surowiec o szerokim profilu. Kora piwonii krzaczastej wykazała silne właściwości przeciwbakteryjne, działanie przeciwzapalne i hamujące agregację płytek krwi, zdolność obniżania ciśnienia tętniczego, właściwości przeciwgorączkowe, przeciwbólowe, uspokajające i przeciwdrgawkowe, a także antyhistaminowe. W japońskim doświadczeniu na otyłych myszach wodny wyciąg z kory podawany w wodzie do picia spowalniał przyrost masy ciała, zwłaszcza u samców, ograniczał pobieranie pokarmu i poprawiał tolerancję glukozy. Co łączy tak różne obserwacje? Wspólnym mianownikiem jest wyciszanie nadmiernej reakcji organizmu: zapalnej, gorączkowej i alergicznej. Trzeba przy tym pamiętać, że są to wyniki badań laboratoryjnych i doświadczeń na zwierzętach – Materia Medica nie przytacza badań klinicznych.
Układ krążenia – płytki krwi, stan zapalny i ciśnienie tętnicze
W badaniach eksperymentalnych kora piwonii krzaczastej działała przeciwzapalnie i hamowała agregację płytek krwi, czyli ich zlepianie się w skupiska. Opisano też jej zdolność obniżania ciśnienia tętniczego krwi.
W TCM odpowiada to usuwaniu zastojów Xue i poprawie cyrkulacji Xue – działaniu, dla którego wybiera się surowiec nieprzetworzony.
Układ odpornościowy – szerokie działanie przeciwbakteryjne
W testach laboratoryjnych surowiec silnie hamował wzrost wielu bakterii, między innymi gronkowca złocistego, paciorkowca hemolizującego, pałeczki okrężnicy, pałeczek duru, odmieńca pospolitego i pałeczki ropy błękitnej.
Tradycyjnym odpowiednikiem jest ochładzanie i odprowadzanie toksycznego gorąca, czyli ropni, czyraków i źle gojących się ran.
Układ nerwowy – gorączka, ból i napięcie
W doświadczeniach farmakologicznych opisano przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i uspokajające właściwości kory, a także działanie przeciwdrgawkowe. Japońscy autorzy wiążą te efekty z ośrodkowym działaniem paeonolu.
Medycyna chińska ujmuje to jako ochładzanie gorąca Xue i Ying: wysokiej gorączki z pragnieniem i ogólną drażliwością nerwową.
Alergia – właściwości antyhistaminowe
Materia Medica odnotowuje antyhistaminowe właściwości kory i jej przydatność przy katarze siennym. Histamina odpowiada za kichanie, wodnisty katar i świąd, dlatego jej hamowanie łagodzi typowe objawy alergii sezonowej.
W języku TCM zaczerwienienie, świąd i krwawiące egzemy to obraz gorąca Xue, które Mu Dan Pi ochładza.
Podsumowanie – perspektywa naukowa
Profil farmakologiczny kory piwonii krzaczastej opisano głównie w badaniach eksperymentalnych: surowiec działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, hamuje agregację płytek, obniża ciśnienie i gorączkę, łagodzi ból oraz wykazuje właściwości antyhistaminowe. Ten obraz dobrze przekłada się na język medycyny chińskiej, w której zimny, gorzki surowiec ochładza gorąco Xue i wprowadza Xue w ruch.
Kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi) – właściwości i zastosowanie w TCM
Właściwości według tradycyjnej medycyny chińskiej
| Właściwość | Wartość |
|---|
| Grupa | V – Zioła ochładzające Xue |
| Smak | Ostry (+), gorzki (+) |
| Termika | Zimna (++) |
| Kierunek działania | Do dołu (++) |
| Obieg czynnościowy | Obieg wątroby (++), obieg serca (+), obieg osierdzia (+), obieg nerek (+) |
| Ośrodek działania | Wnętrze, dolny ogrzewacz |
Działanie i wskazania w tradycyjnej medycynie chińskiej
(+++) Ochładzanie gorąca Xue i hamowanie krwawienia
To główne działanie surowca. Według medycyny chińskiej gorąco, które wniknęło w Xue, czyli krew, wprawia ją w gwałtowny ruch i wypycha poza naczynia. Stąd krwawienia jasnoczerwoną krwią, podskórne wybroczyny i rozdrażnienie. Zimny, gorzki Mu Dan Pi ochładza Xue i hamuje krwawienie u jego źródła. Ponieważ jednocześnie utrzymuje Xue w ruchu, tradycja chińska ceni go za to, że zatrzymując krwawienie, nie pozostawia po sobie zastoju.
Objawy: krwawienia z naturalnych otworów ciała, silne krwawienia miesiączkowe, krwawiące egzemy, gorączka, czasami bardzo wysoka, podskórne podbiegnięcia krwawe, ogólna drażliwość nerwowa, krwawienie jasną krwią; język jasnoczerwony.
(++) Ochładzanie gorąca Xue i Ying
Ying to w medycynie chińskiej głęboka, odżywcza warstwa organizmu, położona tuż nad poziomem Xue. Gdy gorąco dociera tak głęboko, gorączka jest wysoka, a pragnienie i uczucie gorąca bardzo silne. Mu Dan Pi wspomaga ochłodzenie obu poziomów naraz, dlatego w klasycznych recepturach towarzyszy korzeniowi rehmanii (Sheng Di Huang). Tak nasilone objawy wymagają opieki lekarskiej, a zioła mogą ją jedynie uzupełniać.
Objawy: wysoka gorączka, silne pragnienie, silne uczucie gorąca; język intensywnie jasnoczerwony.
(++) Ochładzanie gorąca Xue w osłabieniu Yin
Gdy słabnie Yin nerek i wątroby, czyli chłodzące i nawilżające zasoby organizmu, pojawia się gorąco z niedoboru: stany podgorączkowe, gorące dłonie i stopy, uczucie gorąca w klatce piersiowej. Z czasem gorąco to przenika do Xue. Mu Dan Pi wspomaga jego ochłodzenie i z tego powodu wchodzi w skład receptur odżywiających Yin. Sprawdza się w obrazie bez potów – przy silnym poceniu się jest przeciwwskazany.
Objawy: objawy osłabienia Yin nerek i wątroby z następującym rozwojem gorąca Xue – stany podgorączkowe, nasilone krwawienia maciczne, krwawienia jasną krwią, silne pragnienie, ale brak potu, uczucie gorąca w klatce piersiowej, gorąco wewnętrznej powierzchni rąk i stóp.
(++) Usuwanie zastojów Xue, przyspieszanie cyrkulacji Xue i rozkładanie stwardnień
Długo utrzymujący się zastój Xue z czasem gęstnieje i twardnieje. Tradycja chińska opisuje w ten sposób stare krwiaki, guzki, stwardnienia i bolesne obrzęki, określane wspólnym terminem concretiones. Ostry smak Mu Dan Pi przyspiesza cyrkulację Xue i wspomaga stopniowe rozpraszanie takich zmian, zwykle w zestawieniu z ziołami silniej poruszającymi Xue. Każdy guzek lub stwardnienie wymaga najpierw diagnostyki lekarskiej.
Objawy: stwardnienia podskórne lub w jamie brzusznej, guzy i masy w obrębie podbrzusza, bolesne obrzęki.
(++) Usuwanie zastojów Xue w macicy, ochładzanie gorąca Xue i przywracanie zatrzymanej miesiączki
W dolnym ogrzewaczu, gdzie Mu Dan Pi ma swój ośrodek działania, gorąco i zastój Xue często występują razem: miesiączka zatrzymuje się, staje się skąpa albo bolesna. Surowiec wspomaga jednocześnie ochłodzenie Xue i jego ruch w macicy, przez co poprawia zdolność organizmu do przywrócenia regularnego krwawienia. Przed zastosowaniem trzeba wykluczyć ciążę, w której Mu Dan Pi jest przeciwwskazany.
Objawy: brak lub zatrzymanie miesiączki (amenorrhoea), osłabione krwawienie miesięczne (hypomenorrhoea), bolesne krwawienia miesięczne (dysmenorrhoea).
(+) Usuwanie zastojów Xue i poprawa cyrkulacji Xue
Poza macicą Mu Dan Pi może wspierać ruch Xue także po urazach i zabiegach, gdy krew zatrzymana w tkankach daje krwiak, obrzęk i ból. To działanie słabsze niż u typowych ziół poruszających Xue, dlatego surowiec pełni tu zwykle rolę pomocniczą. Wybiera się wtedy jego formę nieprzetworzoną.
Objawy: zatrzymanie miesiączki, brak miesiączki (należy wykluczyć ciążę), skąpe i bolesne miesiączki, krwiaki, obrzęki pourazowe, złamania kości z krwawieniami, bóle klatki piersiowej przy złamaniu żeber, bóle pooperacyjne, także brzucha.
(+) Usuwanie zastojów Xue oraz ochładzanie i odprowadzanie toksycznego gorąca
Toksyczne gorąco to w TCM określenie ropnych, zaczerwienionych i bolesnych stanów zapalnych. Gdy towarzyszy im zastój Xue, tkanka goi się źle. Mu Dan Pi może wspierać ochładzanie takiego ogniska i poprawę krążenia wokół niego, zwykle obok ziół usuwających toksyny. Ostry ból brzucha z gorączką, w tym podejrzenie zapalenia wyrostka robaczkowego, wymaga pilnej pomocy lekarskiej, a nie ziół.
Objawy: procesy ropne jelit i jamy brzusznej, ropnie podskórne, obrzęki zapalne, zainfekowane i źle gojące się rany, ropnie piersi, przetoki z zaczerwienieniem i obrzękiem otaczającej tkanki, ostre zapalenie wyrostka robaczkowego (wskazanie historyczne, dziś stan wymagający interwencji chirurgicznej).
Podsumowanie – perspektywa medycyny chińskiej
W grupie ziół ochładzających Xue Mu Dan Pi wyróżnia się tym, że chłodzi i porusza jednocześnie: hamuje krwawienia z gorąca, nie tworząc zastoju. Pokrewna mu piwonia czerwona (Chi Shao) silniej rozprasza zastój, a korzeń rehmanii mocniej odżywia Yin. Mu Dan Pi stoi pośrodku i sięga najgłębiej tam, gdzie gorąco Xue tli się na podłożu osłabionego Yin nerek i wątroby.
Kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi) – dawkowanie i przeciwwskazania
Formy, dawki i sposób przygotowania
Podstawową formą stosowania jest odwar. Pociętą korę zalewa się zimną wodą, doprowadza do wrzenia i gotuje około 20 minut pod przykryciem, a odwar wypija w dwóch lub trzech porcjach w ciągu dnia.
- Odwar – dawka dzienna: 3–12 g, standardowo 6 g.
- Surowiec nieprzetworzony: forma zalecana przez Materia Medica, gdy celem jest usuwanie zastojów Xue i poprawa jego cyrkulacji.
- Surowiec prażony z alkoholem (Pao Zhi): według Materia Medica forma właściwsza przy krwawieniach z gorąca Xue.
- W recepturach złożonych: w klasycznych formułach Mu Dan Pi występuje zwykle w ilości 6–9 g, jako odwar (Tang) lub w pigułkach (Wan).
Materiały źródłowe nie podają odrębnych dawek dla proszku, ekstraktu ani nalewki. Przy tych formach należy kierować się zaleceniem producenta lub specjalisty medycyny chińskiej.
Uwagi praktyczne przy zakupie i stosowaniu
- Gatunek i część rośliny: Mu Dan Pi to kora korzenia Paeonia suffruticosa, pozyskiwana z roślin 3–5-letnich. Ozdobne mieszańce z grupy Suffruticosa, popularne w europejskich ogrodach, nie nadają się na surowiec zielarski.
- Trzy surowce z piwonii: kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi), korzeń piwonii czerwonej (Chi Shao) i korzeń piwonii białej (Bai Shao) to odrębne surowce. Dwa pierwsze ochładzają Xue, trzeci odżywia Xue. Nie stosuje się ich zamiennie.
- Surowy czy prażony: przy zakupie warto sprawdzić, czy kora była poddana obróbce Pao Zhi. Do poruszania Xue Materia Medica zaleca surowiec nieprzetworzony, przy krwawieniach – prażony z alkoholem.
- Wygląd i jakość: dobra kora ma postać rurkowatych lub rynienkowatych odcinków i wyraźny, aromatyczny zapach, za który odpowiada paeonol.
- Przechowywanie: w szczelnym opakowaniu, w suchym i chłodnym miejscu, z dala od światła. Paeonol jest związkiem lotnym, więc źle przechowywana kora traci aromat.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Syndromy zimna: szczególnie zimno wewnętrzne przy osłabieniu Qi śledziony i żołądka. Zimny surowiec dodatkowo wychładza środek i osłabia trawienie.
- Osłabienie Xue z towarzyszącym zimnem: dotyczy to również krwawień z osłabienia Xue w syndromach zimna. Takie krwawienie nie wynika z gorąca, więc ochładzanie go nie zatrzyma, a pogłębi niedobór.
- Silne krwawienia miesiączkowe bez objawów gorąca Xue: Mu Dan Pi wprowadza Xue w ruch, dlatego bez gorąca może krwawienie nasilać.
- Silne pocenie się w syndromach osłabienia Yin: surowiec jest przeznaczony do obrazu gorąca bez potów. Przy obfitych potach ostry, rozpraszający smak mógłby nasilać utratę płynów.
- Jednoczesne gorąco wewnętrzne i zewnętrzne: Materia Medica ostrzega, że silnie obniżający kierunek działania Mu Dan Pi może w tym obrazie szybko prowadzić do osłabienia Qi.
- Ciąża: surowiec przeciwwskazany. Wprowadza Xue w ruch i działa w dolnym ogrzewaczu, czyli także w obrębie macicy.
- Skłonność do krwawień, planowane zabiegi, niskie ciśnienie: ostrożność wynika z badań eksperymentalnych, w których kora hamowała agregację płytek krwi i obniżała ciśnienie tętnicze.
- Karmienie piersią i dzieci: materiały źródłowe nie zawierają danych o bezpieczeństwie.
- Stany ostre: wysoka gorączka, krwawienia i ostry ból brzucha wymagają pilnej oceny lekarskiej. Zioła nie zastępują w nich pomocy medycznej.
Interakcje z ziołami i lekami
- Osłabiają działanie Mu Dan Pi: według Materia Medica czosnek, owoc kolendry (Hu Sui, Fructus Coriandri), nasiona kanianki (Tu Si Zi), kłącze anemarreny (Zhi Mu, Rhizoma Anemarrhenae) oraz korzeń i kłącze rabarbaru (Da Huang, Radix et Rhizoma Rhei). Zhi Mu i Da Huang pojawiają się mimo to w klasycznych zestawieniach z Mu Dan Pi, gdzie pełnią własne, odrębne funkcje.
- Zioła ochładzające Xue: korzeń rehmanii (Sheng Di Huang) i korzeń piwonii czerwonej działają w tym samym kierunku i w recepturach wzmacniają efekt chłodzący.
- Zioła poruszające Xue: Tao Ren, Hong Hua i Dang Gui wzmacniają działanie usuwające zastoje. To zamierzona synergia, ale łączne dawki powinien ustalać specjalista.
- Preparaty przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: w badaniach eksperymentalnych kora hamowała agregację płytek krwi. Znaczenie tej obserwacji dla ludzi nie jest znane, dlatego łączenie wymaga konsultacji z lekarzem.
- Preparaty obniżające ciśnienie: możliwe sumowanie się działania.
- Preparaty uspokajające, nasenne i przeciwhistaminowe: kora wykazywała w doświadczeniach działanie uspokajające i antyhistaminowe, więc efekty mogą się sumować.
Materiały źródłowe nie opisują interakcji Mu Dan Pi z preparatami farmaceutycznymi. Każde łączenie z preparatami przyjmowanymi na stałe wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Możliwe działania niepożądane
Materiały źródłowe nie opisują działań niepożądanych przy dawkach standardowych i nie podają ich częstości. Z charakteru surowca wynika, czego można się spodziewać przy niewłaściwym doborze: zimna termika może u osób z osłabionym trawieniem wywołać uczucie chłodu w brzuchu, luźne stolce i spadek apetytu, a silnie obniżający kierunek działania – osłabienie i zmęczenie przy zbyt długim stosowaniu. Obfitsza miesiączka lub skłonność do siniaków to sygnał do odstawienia ziela i konsultacji ze specjalistą.
Kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi) – klasyczne receptury i kombinacje ziół TCM
Synergiczne kombinacje i łączenie ziół
1. Krwawienia w syndromie gorąca Xue
Wzorzec: Gorąco Xue – krwawienia jasnoczerwoną krwią z naturalnych otworów ciała (nosa, jamy ustnej, odbytu, pęcherza moczowego), często z uczuciem gorąca i rozdrażnieniem.
Zioła:
- Rehmania kleista, korzeń – Sheng Di Huang – Radix Rehmanniae
- Piwonia czerwona, korzeń – Chi Shao – Radix Paeoniae rubrae
- Gardenia jaśminowata, owoc – Zhi Zi – Fructus Gardeniae
- Gips mineralny – Shi Gao – Gypsum fibrosum
Logika: Sheng Di Huang i Chi Shao ochładzają Xue od wewnątrz i razem z Mu Dan Pi tworzą trzon klasycznej receptury Xi Jiao Di Huang Tang. Zhi Zi i Shi Gao gaszą towarzyszące gorąco. Źródłowe zestawienie obejmuje ponadto zioła hamujące krwawienie, między innymi Bai Mao Gen, Ce Bai Ye, Xian He Cao i Di Yu Tan. Mu Dan Pi dba o to, by zatrzymane krwawienie nie pozostawiło zastoju.
2. Gorąco Xue w osłabieniu Yin
Wzorzec: Osłabienie Yin nerek i wątroby z gorącem Xue, bez silnego pocenia się – stany podgorączkowe, gorące dłonie i stopy, uczucie gorąca w klatce piersiowej.
Zioła:
- Bylica roczna, ziele – Qing Hao – Herba Artemisiae annuae
- Kolcowój chiński, kora korzenia – Di Gu Pi – Cortex Lycii radicis
- Goryczka wielkolistna, korzeń – Qin Jiao – Radix Gentianae macrophyllae
- Chryzantema chińska, kwiat – Ju Hua – Flos Chrysanthemi
Logika: Qing Hao wyprowadza gorąco z głębi na zewnątrz, Di Gu Pi i Qin Jiao ochładzają gorąco z osłabienia, a Ju Hua chłodzi obieg wątroby. Mu Dan Pi ochładza gorąco, które przeniknęło już do Xue. Samo połączenie z Ju Hua Materia Medica podaje dla buchającego ognia wątroby z obrzękiem i zapaleniem oczu. Źródłowy zestaw uzupełniają Xuan Shen, Zhi Mu, Sang Bai Pi i Bai Wei.
3. Zatrzymanie lub brak miesiączki w syndromie gorąca Xue
Wzorzec: Gorąco Xue z zastojem w macicy – zatrzymanie lub brak miesiączki (po wykluczeniu ciąży), skąpe i bolesne miesiączki.
Zioła:
- Dzięgiel chiński, korzeń – Dang Gui – Radix Angelicae sinensis
- Brzoskwinia perska, nasiona – Tao Ren – Semen Persicae
- Krokosz barwierski, kwiat – Hong Hua – Flos Carthami
- Marchwica czuanksiong, kłącze – Chuan Xiong – Rhizoma Ligustici Chuanxiong
Logika: Dang Gui odżywia i porusza Xue, Tao Ren i Hong Hua rozbijają zastój, a Chuan Xiong porusza Qi w Xue. Mu Dan Pi chłodzi ten ciepły zestaw i kieruje go do dolnego ogrzewacza. W źródle piątym składnikiem jest Chi Shao. Te same zioła bez Chuan Xiong Materia Medica zestawia przy stwardnieniach jamy brzusznej z zastojem Xue i przy pourazowych bólach brzucha, a przy bólu pourazowym z obrzękiem dodaje żywice Ru Xiang i Mo Yao.
4. Ropne zapalenia skóry
Wzorzec: Toksyczne gorąco z zastojem Xue – ropnie, czyraki oraz zaczerwienione, bolesne, ropne zapalenia skóry.
Zioła:
- Wiciokrzew japoński, kwiat – Jin Yin Hua – Flos Lonicerae
- Forsycja zwisła, owoc – Lian Qiao – Fructus Forsythiae
- Mniszek mongolski, ziele – Pu Gong Ying – Herba Taraxaci cum radice
- Fiołek tokijski, ziele – Zi Hua Di Ding – Herba Violae
Logika: To cztery podstawowe zioła ochładzające i usuwające toksyny. Mu Dan Pi dodaje do nich ochładzanie Xue i ruch Xue wokół ogniska, co w ujęciu TCM sprzyja gojeniu. Źródłowy zestaw obejmuje też Ju Hua i Chi Shao. Przy ropnych zmianach w jamie brzusznej Materia Medica łączy Mu Dan Pi z rabarbarem (Da Huang), Bai Jiang Cao, Tao Ren i Dong Gua Zi – to logika receptury Da Huang Mu Dan Tang, opisanej niżej.
Klasyczne formuły i receptury TCM
Xi Jiao Di Huang Tang – odwar z rogu bawołu i rehmanii
Klasyczna receptura z dzieła Bei Ji Qian Jin Yao Fang na obraz, który medycyna chińska nazywa toksycznym gorącem z gorącem Xue: wysoką gorączkę z wysypką, krwawieniami i zaburzeniami świadomości. Całość ma silnie zimną termikę, silnie ochładza gorąco Xue, hamuje krwawienia i usuwa stagnacje Xue. Dr Błaszczyk zaznacza, że w dobie powszechnych szczepień tak ciężko przebiegające choroby zakaźne widuje się rzadko. Stan z takimi objawami wymaga opieki szpitalnej. W miejsce rogu nosorożca (Xi Jiao) z oryginału stosuje się róg bawołu wodnego. Materia Medica zapisuje recepturę jako odwar na osiem dawek dziennych.
Rola Mu Dan Pi: jeden ze składników ochładzających gorąco Xue. Razem z Chi Shao chłodzi Xue i rozprasza zastój, dzięki czemu zimna receptura hamuje krwawienie, nie unieruchamiając Xue. Róg bawołu usuwa toksyczne gorąco, a Sheng Di Huang chłodzi Xue i chroni Yin.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Róg bawołu wodnego (Cornu Bubali) | Shui Niu Jiao | 30–120 g |
| Korzeń rehmanii (Radix Rehmanniae) | Sheng Di Huang | 24 g |
| Korzeń piwonii czerwonej (Radix Paeoniae rubrae) | Chi Shao | 9 g |
| Kora korzenia piwonii krzaczastej (Cortex Moutan radicis) | Mu Dan Pi | 6 g |
Da Huang Mu Dan Tang – odwar z rabarbaru i kory piwonii
Receptura z dzieła Jin Gui Yao Lue na obraz gorąca wewnętrznego lub toksycznego gorąca spowodowanego zastojem Xue w jamie brzusznej: silne bóle brzucha z gorączką. W Chinach stosowano ją tradycyjnie także przy zapaleniu wyrostka robaczkowego. Dr Błaszczyk podkreśla jednak, że w warunkach europejskich jej użycie ogranicza się do bólów brzucha z gorączką, w których nie jest konieczna interwencja chirurgiczna ani nawet obserwacja kliniczna. Ostry ból brzucha zawsze wymaga najpierw oceny lekarskiej. Materia Medica zapisuje recepturę jako odwar na pięć dawek dziennych.
Rola Mu Dan Pi: jedno z dwóch ziół, od których receptura bierze nazwę. Ochładza gorąco Xue i wprowadza Xue w ruch, podczas gdy Da Huang i Mang Xiao odprowadzają gorąco przez jelita, Tao Ren rozbija zastój, a Dong Gua Zi wspiera usuwanie ropy.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Korzeń i kłącze rabarbaru (Radix et Rhizoma Rhei) | Da Huang | 12 g |
| Kora korzenia piwonii krzaczastej (Cortex Moutan radicis) | Mu Dan Pi | 9 g |
| Nasiona brzoskwini (Semen Persicae) | Tao Ren | 9 g |
| Nasiona beninkazy szorstkiej (Semen Benincasae) | Dong Gua Zi | 15 g |
| Siarczan sodu, mirabilit (Natrii sulfas) | Mang Xiao | 9 g |
Ge Xia Zhu Yu Tang – odwar przepędzający zastój Xue spod przepony
Formuła Wang Qingrena z dzieła Yi Lin Gai Cuo na obraz zastoju Xue i stagnacji Qi wątroby poniżej przepony: silne, oporne bóle w nadbrzuszu o niejasnej przyczynie, często z wyczuwalnymi zgrubieniami, które na ucisk reagują nasileniem bólu. Receptura silnie usuwa zastoje Xue, wprowadza Xue i Qi w ruch oraz skutecznie usuwa ból. Ma ciepłą termikę i jest skierowana na środkowy ogrzewacz. Przeciwwskazaniami są silne krwawienia miesięczne, ciąża, inne krwawienia i skazy krwotoczne. Uporczywe bóle brzucha wymagają diagnostyki lekarskiej. Materia Medica zapisuje recepturę jako odwar na sześć dawek dziennych.
Rola Mu Dan Pi: rola pomocnicza, jak podaje Materia Medica. Razem z Chi Shao wnosi do ciepłej receptury chłodny przeciwważnik: ochładza gorąco, które tradycja wiąże z długotrwałym zastojem, i wspiera ruch Xue. Wu Yao, Xiang Fu i Zhi Qiao poruszają Qi, Yan Hu Suo łagodzi ból, a Gan Cao harmonizuje całość.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Kwiat krokosza barwierskiego (Flos Carthami) | Hong Hua | 9 g |
| Nasiona brzoskwini (Semen Persicae) | Tao Ren | 9 g |
| Korzeń dzięgla chińskiego (Radix Angelicae sinensis) | Dang Gui | 9 g |
| Kłącze marchwicy czuanksiong (Rhizoma Ligustici Chuanxiong) | Chuan Xiong | 6 g |
| Korzeń piwonii czerwonej (Radix Paeoniae rubrae) | Chi Shao | 6 g |
| Kora korzenia piwonii krzaczastej (Cortex Moutan radicis) | Mu Dan Pi | 6 g |
| Korzeń lindery (Radix Linderae) | Wu Yao | 6 g |
| Kłącze cibory (Rhizoma Cyperi) | Xiang Fu | 4,5 g |
| Owoc gorzkiej pomarańczy (Fructus Aurantii) | Zhi Ke (Zhi Qiao) | 4,5 g |
| Kłącze kokoryczy (Rhizoma Corydalis) | Yan Hu Suo | 3 g |
| Odchody polatuchy (Faeces Trogopteri) | Wu Ling Zhi | 9 g |
| Korzeń lukrecji (Radix Glycyrrhizae) | Gan Cao | 9 g |
Liu Wei Di Huang Wan – pigułki sześciu składników z rehmanią
Najbardziej znana formuła odżywiająca Yin nerek i wątroby, opisana przez Qian Yi w XII wieku. Tradycyjnym wskazaniem jest osłabienie Yin z gorącem z niedoboru: uczucie gorąca dłoni i stóp, suchość w ustach, szumy uszne, osłabienie lędźwi i kolan. Trzy składniki odżywiają, trzy odprowadzają, a klasyczne proporcje wynoszą 8 : 4 : 4 : 3 : 3 : 3. Ilości w tabeli to powszechnie przyjęte przeliczenie tych proporcji na gramy. Monografia Mu Dan Pi w Materia Medica nie zawiera tej receptury – podano ją jako uzupełnienie, ponieważ najlepiej ilustruje działanie surowca w osłabieniu Yin.
Rola Mu Dan Pi: jedno z trzech ziół odprowadzających. Ochładza gorąco, które tli się przy osłabieniu Yin, i równoważy ciepłą, ściągającą naturę owoców derenia (Shan Zhu Yu). Shu Di Huang odżywia Yin nerek, Shan Yao wzmacnia śledzionę, a Ze Xie i Fu Ling odprowadzają wilgotność.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Korzeń rehmanii preparowany (Radix Rehmanniae praeparata) | Shu Di Huang | 24 g |
| Owoc derenia lekarskiego (Fructus Corni) | Shan Zhu Yu | 12 g |
| Kłącze pochrzynu chińskiego (Rhizoma Dioscoreae) | Shan Yao | 12 g |
| Kłącze żabieńca (Rhizoma Alismatis) | Ze Xie | 9 g |
| Poria kokosowa (Poria cocos) | Fu Ling | 9 g |
| Kora korzenia piwonii krzaczastej (Cortex Moutan radicis) | Mu Dan Pi | 9 g |
Kora korzenia piwonii krzaczastej (Mu Dan Pi) – najczęściej zadawane pytania
Na co pomaga Mu Dan Pi?
W tradycyjnej medycynie chińskiej Mu Dan Pi stosuje się przy objawach gorąca Xue: uczuciu gorąca i stanach podgorączkowych, krwawieniach jasnoczerwoną krwią i obfitych miesiączkach z gorącem, a także przy zatrzymanych lub bolesnych miesiączkach, krwiakach po urazach i ropnych zmianach skórnych. W badaniach eksperymentalnych kora działała przeciwzapalnie, hamowała agregację płytek krwi i obniżała ciśnienie tętnicze, wykazywała silne właściwości przeciwbakteryjne, obniżała gorączkę, łagodziła ból i uspokajała, a ponadto działała antyhistaminowo. To dane laboratoryjne i z doświadczeń na zwierzętach, których nie można wprost przenosić na ludzi.
Jak dawkować Mu Dan Pi i jak przygotować odwar?
Dawka dzienna wynosi 3–12 g, standardowo 6 g suszonej kory. Zalewa się ją zimną wodą, gotuje około 20 minut pod przykryciem, a odwar wypija w dwóch lub trzech porcjach w ciągu dnia. Mu Dan Pi rzadko stosuje się samodzielnie – zwykle wchodzi w skład zestawień, na przykład z korzeniem rehmanii (Sheng Di Huang), dobranych do wzorca przez specjalistę medycyny chińskiej.
Jakie są przeciwwskazania do stosowania Mu Dan Pi?
Mu Dan Pi nie stosuje się w ciąży, w syndromach zimna (zwłaszcza przy osłabieniu Qi śledziony i żołądka), przy osłabieniu Xue z zimnem, przy silnym poceniu się w osłabieniu Yin oraz przy obfitych miesiączkach bez objawów gorąca Xue. Ostrożność obowiązuje przy skłonności do krwawień, niskim ciśnieniu i przed planowanymi zabiegami.
Czy Mu Dan Pi można stosować w ciąży?
Nie. Materia Medica dr. Błaszczyka określa Mu Dan Pi jako surowiec przeciwwskazany w ciąży, ponieważ wprowadza Xue w ruch i działa w dolnym ogrzewaczu, czyli także w obrębie macicy. Z tego samego powodu przy zatrzymanej miesiączce trzeba najpierw wykluczyć ciążę. Dla okresu karmienia piersią źródła nie podają danych o bezpieczeństwie.
Jak długo można stosować Mu Dan Pi?
Materia Medica nie określa maksymalnego czasu stosowania, ale zaznacza, że Mu Dan Pi silnie ochładza i ma silnie obniżający kierunek działania, co może szybko prowadzić do osłabienia Qi. Stosuje się go więc do ustąpienia objawów gorąca Xue, a nie stale. Przy dłuższym przyjmowaniu, na przykład w recepturach odżywiających Yin, dawkę i czas powinien ustalić specjalista medycyny chińskiej.
Czym różni się Mu Dan Pi od Chi Shao?
Oba surowce należą do grupy ziół ochładzających Xue i oba poruszają Xue, dlatego w recepturach często występują razem. Chi Shao, czyli korzeń piwonii czerwonej, silniej rozprasza zastój i łagodzi ból. Mu Dan Pi, kora korzenia piwonii krzaczastej, jest wybierany wtedy, gdy gorąco Xue towarzyszy osłabieniu Yin: przy stanach podgorączkowych oraz gorących dłoniach i stopach.
Czy Mu Dan Pi to to samo co Bai Shao?
Nie. Mu Dan Pi to kora korzenia piwonii krzaczastej (Paeonia suffruticosa), krzewu o zdrewniałych pędach. Bai Shao to korzeń piwonii białej, byliny zielnej, i ma inne działanie: odżywia Xue i łagodzi napięcie, podczas gdy Mu Dan Pi ochładza gorąco Xue i usuwa zastoje. Surowców nie stosuje się zamiennie. Ozdobne mieszańce piwonii krzaczastej z ogrodów również nie zastępują surowca zielarskiego.
Czy Mu Dan Pi można łączyć z preparatami przyjmowanymi na stałe?
Takie połączenie wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Źródła nie opisują interakcji Mu Dan Pi z preparatami farmaceutycznymi, jednak w badaniach eksperymentalnych kora hamowała agregację płytek krwi, obniżała ciśnienie tętnicze i działała uspokajająco. Ma to znaczenie dla osób przyjmujących preparaty przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe, obniżające ciśnienie i uspokajające.
