Opis
Owoc niepokalanka (Man Jing Zi) – botanika, skład i działanie
Botanika, występowanie i formy przetwarzania
Surowcem jest dojrzały, wysuszony owoc niepokalanka trójlistnego (Vitex trifolia L.) lub jego odmiany o pojedynczych liściach (Vitex trifolia L. var. simplicifolia Cham.), która bywa nazywana niepokalankiem chińskim. W nowszym piśmiennictwie odmianę tę opisuje się najczęściej jako osobny gatunek, Vitex rotundifolia, i pod tą nazwą występuje ona w większości badań. Krzew zaliczano dawniej do werbenowatych (Verbenaceae), obecnie umieszcza się go w rodzinie jasnotowatych (Lamiaceae). W handlu surowiec funkcjonuje jako Man Jing Zi, w zapisie łącznym Manjingzi, a w starszych polskich opracowaniach jako owoc niepokalanka chińskiego.
Niepokalanek trójlistny to niewysoki krzew, dorastający do 2 m, o sercowatych, ciemnozielonych liściach, od spodu silnie unerwionych. Kwitnie na ciemnofioletowo, a jego owocem jest czarny pestkowiec. Roślina występuje w dolnym dorzeczu rzeki Huang He, a chińskie źródła wymieniają ponadto piaszczyste wybrzeża mórz, rzek i jezior w prowincjach Shandong, Jiangxi, Zhejiang i Fujian. Dobrze znosi klimat Europy Środkowej. Surowiec zbiera się jesienią, gdy owoce dojrzeją, i suszy na słońcu.
Farmakopea Chińska opisuje surowiec pod nazwą Viticis Fructus w dwóch postaciach: surowej oraz lekko prażonej (Chao Man Jing Zi), i zaleca rozgniatanie owoców bezpośrednio przed użyciem. Jako wskaźnik jakości oznacza się w nim kastycynę. Chińskie badania nad przetwarzaniem wskazują, że prażenie zmniejsza zawartość olejku eterycznego, a ułatwia przechodzenie flawonoidów do odwaru.
Uwaga na pomyłki. Najbardziej znany w Polsce niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus), zwany też niepokalankiem mnisim, to odrębny surowiec zachodniego zielarstwa o innych wskazaniach. W chińskim obrocie owoce niepokalanka trójlistnego bywają z kolei zafałszowywane owocami innych gatunków, między innymi Vitex negundo i Vitex cannabifolia, które odróżnia się badaniem mikroskopowym i chemicznym.
Skład chemiczny i działanie potwierdzone w badaniach naukowych
Według autorów badających surowce TCM owoc zawiera olejek eteryczny, którego głównymi składnikami są kamfen i pinen, flawonoid witeksykarpinę, znaną szerzej jako kastycyna, oraz około 0,01% alkaloidu witrycyny. Nowsze przeglądy wymieniają ponad 190 związków wyizolowanych z owoców: flawonoidy, sterole, glikozydy irydoidowe z agnuzydem oraz diterpeny, w tym pochodne labdanu, takie jak rotundifuran. Najlepiej zbadana jest kastycyna, polimetoksyflawon, który w modelach doświadczalnych wycisza szlaki sygnałowe stanu zapalnego. Skalę dowodów trzeba określić uczciwie: to doświadczenia na komórkach i zwierzętach, a autorzy przeglądu z 2023 roku sami podkreślają brak danych klinicznych.
Działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne
U myszy frakcja flawonoidowa z owoców hamowała reakcję bólową silniej niż podana dla porównania indometacyna, a kastycyna ograniczała obrzęk i przepuszczalność naczyń w ostrym zapaleniu. W makrofagach obniżała ekspresję COX-2 i iNOS przez szlaki NF-κB i MAPK.
W TCM odpowiada temu łagodzenie bólu głowy i oczu oraz bólu w syndromie Bi.
Układ oddechowy – działanie wykrztuśne
Witeksykarpina znosiła skurcz izolowanej tchawicy świnki morskiej wywołany histaminą, a wyciąg z niepokalanka ograniczał u myszy z modelem astmy naciek eozynofilów, poziom IL-4, IL-5 i IgE oraz nadreaktywność oskrzeli. Badań u ludzi brak.
W TCM surowiec działa na obieg płuc i odprowadza wiatr i gorąco, którym towarzyszy kaszel.
Układ odpornościowy – działanie przeciwgorączkowe i przeciwbakteryjne
Zhu podaje, że owoce obniżają podwyższoną temperaturę ciała i działają bakteriobójczo. Późniejsze dane są skromniejsze: u królików wyciągi z nasion dały nieistotny efekt przeciwgorączkowy, a umiarkowaną aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych opisano dla liści.
TCM ujmuje ten kierunek jako odprowadzanie wiatru i gorąca z gorączką i dreszczami.
Układ nerwowy – obniżanie napięcia
Koreańscy autorzy opisują owoc jako tradycyjny środek uspokajający i przeciwbólowy przy bólach głowy. Nowsze prace dotyczą raczej funkcji poznawczych: u myszy kastycyna łagodziła zaburzenia pamięci wywołane skopolaminą.
W TCM ośrodkiem działania surowca są głowa i oczy, a głównym obiegiem obieg wątroby.
Podsumowanie – perspektywa naukowa
Owoc niepokalanka trójlistnego to surowiec o dobrze opisanym składzie i spójnym profilu przedklinicznym: kastycyna i towarzyszące jej związki działają przeciwzapalnie, przeciwbólowo i rozkurczająco na drogi oddechowe. Badań klinicznych brak, więc wyniki te uzasadniają tradycję, ale jej nie dowodzą. Tradycja wskazuje zaś precyzyjnie: głowa i oczy, wiatr i gorąco.
Owoc niepokalanka (Man Jing Zi) – właściwości, działanie i zastosowanie w TCM
Właściwości według tradycyjnej medycyny chińskiej
| Właściwość | Wartość |
|---|
| Grupa | II – Zioła zimne uwalniające powierzchnię |
| Smak | Ostry (+), Gorzki (+) |
| Termika | Zimna (+) |
| Kierunek działania | Do dołu (+) |
| Obieg czynnościowy | Obieg wątroby (++), Obieg płuc (+), Obieg pęcherza moczowego (+) |
| Ośrodek działania | Głowa i oczy |
Farmakopea Chińska podaje zbliżoną charakterystykę: smak ostry i gorzki, termika lekko zimna, obiegi pęcherza moczowego, wątroby i żołądka. Dawne chińskie zielniki opisują ponadto Man Jing Zi jako owoc lekki, który unosi się ku głowie, podczas gdy niektórzy współcześni autorzy przypisują mu kierunek w dół.
Działanie i wskazania w tradycyjnej medycynie chińskiej
(++) Łagodzenie bólu głowy
To jedno z dwóch głównych działań surowca. Zioło wspomaga uwalnianie głowy od wiatru, któremu TCM przypisuje bóle pojawiające się nagle i zmieniające nasilenie. W praktyce sięga się po nie przy bólach głowy umiejscowionych w skroniach oraz przy migrenie.
Objawy: bóle głowy, szczególnie okolicy skroniowej, migrena.
(++) Łagodzenie bólu oczu
Drugie główne działanie, zgodne z ośrodkiem działania surowca, którym są głowa i oczy. Zioło wspomaga uwalnianie oczu w stanach, gdy są bolesne, obrzęknięte i łzawią, a ostrość widzenia się pogarsza. W recepturach łączy się je wtedy z ziołami ochładzającymi obieg wątroby, takimi jak Ju Hua i Jue Ming Zi.
Objawy: bóle oczu, silne łzawienie oczu, obrzęk, osłabienie wzroku.
(+) Łagodzenie bólu oraz odprowadzanie wiatru i wilgotności w syndromie Bi
Działanie pomocnicze. Zioło może wspierać odprowadzanie wiatru i wilgotności, czyli czynników, którym TCM przypisuje bóle stawów, sztywność i drętwienie kończyn. Samo działa w tym zakresie słabo, dlatego w recepturach towarzyszy ziołom wyspecjalizowanym w syndromie Bi, takim jak Du Huo i Qin Jiao.
Objawy: bóle stawów i kończyn, bóle głowy, zawroty, sztywność i brak czucia w kończynach.
(+) Odprowadzanie wiatru i gorąca
To działanie decyduje o przynależności surowca do grupy ziół uwalniających powierzchnię. Zioło może wspierać organizm w początkowej fazie infekcji z gorączką i dreszczami, zwłaszcza gdy dominują objawy ze strony głowy: ból, zapalenie oczu i zatkane zatoki. Typowym towarzyszem jest wtedy Sang Ye.
Objawy: gorączka, bóle głowy, kaszel, dreszcze, obrzęk i zapalenie oczu, zapalenie zatok przynosowych.
Podsumowanie – perspektywa medycyny chińskiej
Na tle innych ziół zimnych uwalniających powierzchnię owoc niepokalanka trójlistnego wyróżnia wąska specjalizacja: jego ośrodkiem działania są głowa i oczy, a najsilniejsze wskazania to ból głowy w skroniach i ból oczu. Odprowadzanie wiatru i gorąca oraz wiatru i wilgotności w syndromie Bi pozostaje działaniem pomocniczym. To zioło dobierane wtedy, gdy dolegliwości skupiają się w głowie.
Owoc niepokalanka (Man Jing Zi) – dawkowanie, przeciwwskazania i bezpieczeństwo
Formy, dawki i sposób przygotowania
- Odwar (forma podstawowa): dawka dzienna 5-10 g, standardowo 6 g. Czas gotowania: 20 minut.
- Przygotowanie: odważoną porcję owoców rozgniata się w moździerzu, zalewa około 500 ml zimnej wody, doprowadza do wrzenia i gotuje pod przykryciem 20 minut na małym ogniu. Odwar przecedź i wypij w dwóch porcjach w ciągu dnia.
- Dlaczego rozgniatać: owoce są twarde i zwarte, a Farmakopea Chińska zaleca rozdrabnianie ich tuż przed użyciem. Olejek eteryczny jest lotny, dlatego nie warto rozdrabniać surowca na zapas.
- Ekstrakt, nalewka: brak dawek w materiałach źródłowych.
Uwagi praktyczne przy zakupie i stosowaniu
- Wygląd surowca: kuliste owoce o średnicy 4-6 mm, szaroczarne lub czarnobrunatne, pokryte szarobiałym, mączystym nalotem, z czterema płytkimi podłużnymi bruzdami. U nasady widoczny jest szarobiały kielich, który okrywa od jednej trzeciej do dwóch trzecich owocu. Owoce są lekkie, twarde i mają swoisty, aromatyczny zapach.
- Nazwa gatunku na certyfikacie: dostawcy podają Vitex trifolia, Vitex trifolia var. simplicifolia albo Vitex rotundifolia. Wszystkie trzy nazwy odnoszą się do surowca Man Jing Zi.
- Forma surowa a prażona: w chińskich aptekach funkcjonują obie. Jeżeli receptura wymaga formy prażonej, zaznacza to nazwa Chao Man Jing Zi.
- Niepokalanek pospolity to inny surowiec: owoc niepokalanka pospolitego (Fructus Agni casti) pochodzi z gatunku Vitex agnus-castus i ma odmienne wskazania. Obu surowców nie stosuje się zamiennie.
- Zafałszowania: w chińskim obrocie opisano domieszki owoców Vitex negundo i Vitex cannabifolia, a także kilku niespokrewnionych gatunków. Warto wymagać od dostawcy potwierdzenia tożsamości surowca.
- Przechowywanie: w chłodnym i suchym miejscu, w szczelnym opakowaniu.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Syndrom osłabienia Xue i Yin: ból głowy lub oczu wynika wtedy z niedoboru, a nie z wiatru. Ostry, rozpraszający smak zioła nie usuwa przyczyny i dodatkowo zużywa Xue i Yin.
- Syndrom osłabienia Qi żołądka oraz Qi żołądka i śledziony: zimna i gorzka natura surowca obciąża osłabione trawienie. Dawne chińskie zielniki ostrzegają, że u osób z osłabionym żołądkiem zioło sprzyja powstawaniu śluzu.
- Syndrom gorąca wewnętrznego w osłabieniu Yin: objawy gorąca pochodzą tu z niedoboru Yin, a nie z czynnika zewnętrznego, dlatego zioło uwalniające powierzchnię nie jest właściwym wyborem.
- Ciąża: Ponieważ w badaniach na zwierzętach wyciągi z owoców i kastycyna wpływały na gospodarkę hormonalną, w ciąży i w okresie karmienia piersią stosowanie powinno zostać skonsultowane z lekarzem.
- Dzieci: brak danych o bezpieczeństwie. Nie stosować bez konsultacji ze specjalistą.
- Objawy alarmowe: nagły, bardzo silny ból głowy, ból oka z pogorszeniem widzenia albo ból głowy z gorączką i sztywnością karku wymagają pilnej pomocy lekarskiej, a nie ziół.
Interakcje z ziołami i lekami
- Antagonizm: Surowiec działa antagonistycznie na Fu Zi (Radix Aconiti lateralis praeparata) i Shi Gao (Gypsum fibrosum). Dawne zielniki chińskie zapisują to samo zastrzeżenie wobec akonitu i gipsu, dlatego połączeń tych się unika.
- Synergia przy bólach głowy: Jing Jie, Fang Feng, Ju Hua, Bai Ji Li i Tian Ma wzmacniają odprowadzanie wiatru z głowy.
- Synergia przy bólach i zapaleniu dziąseł: Surowiec ten łączy się z Sheng Di Huang.
- Synergia przy wietrze i gorącu: Sang Ye, Ju Hua, Bo He, Fang Feng i Chan Tui.
- Preparaty uspokajające i nasenne: ze względu na opisywany w badaniach laboratoryjnych efekt sedatywny łączenie wymaga ostrożności.
- Preparaty hormonalne: u myszy kastycyna obniżała podwyższony poziom prolaktyny, a wyciąg z owoców wykazywał u szczurów aktywność podobną do estrogenów. Łączenie warto omówić z lekarzem.
- Stan wiedzy: nie przeprowadzono badań klinicznych nad interakcjami tego surowca.
Możliwe działania niepożądane
- W literaturze nie ma informacji na temat działań niepożądanych, a danych klinicznych o ich częstości brak.
- Z zimnej i gorzkiej natury surowca wynika, że u osób z wrażliwym żołądkiem mogą pojawić się dyskomfort w nadbrzuszu, nudności lub osłabienie apetytu. Źródła nie określają, przy jakich dawkach.
- W razie niepokojących objawów należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.
Zakładka 4: Receptury
html
Owoc niepokalanka trójlistnego (Man Jing Zi) – klasyczne receptury i kombinacje ziół TCM
Synergiczne kombinacje i łączenie ziół
Bóle głowy i migrena w okolicy skroniowej
Wzorzec: Wiatr atakujący głowę z bólem umiejscowionym w skroniach lub o charakterze migrenowym.
Zioła: Herba Schizonepetae (Jing Jie), Radix Saposhnikoviae (Fang Feng), Fructus Tribuli (Bai Ji Li), Rhizoma Gastrodiae (Tian Ma).
Logika: Jing Jie i Fang Feng odprowadzają wiatr z powierzchni, a Bai Ji Li i Tian Ma uspokajają wiatr w obiegu wątroby.
Bóle głowy w syndromie wiatru z zastojem Xue
Wzorzec: Bóle głowy w syndromie wiatru, któremu towarzyszy zastój Xue.
Zioła: Radix Angelicae sinensis (Dang Gui), Rhizoma Ligustici Chuan Xiong (Chuan Xiong), Radix Paeoniae albae (Bai Shao), Radix Rehmanniae praeparata (Shu Di Huang).
Logika: Cztery zioła z zestawienia tworzą skład formuły Si Wu Tang: odżywiają i poruszają Xue, a owoc niepokalanka odprowadza wiatr z głowy.
Bóle i zapalenie oczu z silnym łzawieniem
Wzorzec: Wiatr i gorąco w obrębie oczu z bólem, obrzękiem i silnym łzawieniem.
Zioła: Periostracum Cicadae (Chan Tui), Flos Chrysanthemi (Ju Hua), Semen Cassiae (Jue Ming Zi), Folium Mori (Sang Ye).
Logika: Chan Tui, Ju Hua i Jue Ming Zi to klasyczne połączenie. Sang Ye pochodzi z zestawienia dla wiatru i gorąca, w którym zapalenie oczu należy do objawów.
Syndrom Bi wiatru i wilgotności
Wzorzec: Wiatr i wilgotność z bólami stawów i kończyn, sztywnością i drętwieniem.
Zioła: Fructus Chaenomelis (Mu Gua), Radix Angelicae pubescentis (Du Huo), Radix Gentianae macrophyllae (Qin Jiao), Rhizoma Notopterygii (Qiang Huo).
Logika: Mu Gua, Du Huo i Qin Jiao to połączenie podane przez autorów TCM. Qiang Huo dodano na wzór klasycznej formuły Qiang Huo Sheng Shi Tang, w której towarzyszy on Du Huo i owocowi niepokalanka.
Klasyczne formuły i receptury TCM
W klasycznych formułach Man Jing Zi rzadko jest ziołem głównym. Najczęściej pełni rolę pomocniczą i uwalnia głowę oraz oczy. Dwie pierwsze receptury pochodzą od Li Dongyuana, XIII-wiecznego mistrza szkoły wzmacniania śledziony i żołądka. Przeliczenia na gramy pochodzą z różnych chińskich opracowań, które stosują odmienne przeliczniki dawnych miar, dlatego nie należy porównywać ich między recepturami.
Qiang Huo Sheng Shi Tang – odwar z Qiang Huo usuwający wilgotność
Formuła z dzieła Nei Wai Shang Bian Huo Lun na wiatr i wilgotność zalegające w powierzchni: ból i ciężkość głowy, bóle barków i pleców, uczucie ciężaru całego ciała. Oryginalny zapis podaje bardzo małe ilości; rozdrobnione zioła gotowano jednorazowo i wypijano na ciepło przed posiłkiem.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło pomocnicze w najmniejszej dawce. Ostrym smakiem rozprasza wiatr i łagodzi ból głowy, uzupełniając parę Qiang Huo i Du Huo, która odprowadza wiatr i wilgotność z górnej i dolnej części ciała.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Rhizoma Notopterygii | Qiang Huo | 1 qian (4,13 g) |
| Radix Angelicae pubescentis | Du Huo | 1 qian (4,13 g) |
| Rhizoma Ligustici sinensis | Gao Ben | 5 fen (2,06 g) |
| Radix Saposhnikoviae | Fang Feng | 5 fen (2,06 g) |
| Radix Glycyrrhizae praeparata | Zhi Gan Cao | 5 fen (2,06 g) |
| Rhizoma Ligustici Chuan Xiong | Chuan Xiong | 5 fen (2,06 g) |
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 3 fen (1,24 g) |
Yi Qi Cong Ming Tang – odwar wzmacniający Qi, wyostrzający słuch i wzrok
Formuła z dzieła Dong Yuan Shi Xiao Fang dla osób, u których osłabienie śledziony i żołądka nie pozwala czystemu Yang wznosić się do głowy: szumy uszne, przytępienie słuchu, zamglone widzenie, znużenie. Rozdrobnioną mieszankę odmierzano po 3 qian na porcję i gotowano w dwóch czarkach wody do połowy objętości.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło pomocnicze. Wraz z Sheng Ma i Ge Gen wspiera wznoszenie czystego Yang ku głowie oraz uwalnia oczy i uszy, podczas gdy Huang Qi, Ren Shen i Zhi Gan Cao wzmacniają Qi, a Bai Shao i Huang Bai chronią Yin i ochładzają.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Radix Astragali | Huang Qi | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Radix Glycyrrhizae praeparata | Zhi Gan Cao | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Radix Ginseng | Ren Shen | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Rhizoma Cimicifugae | Sheng Ma | 3 qian (ok. 9 g) |
| Radix Puerariae | Ge Gen | 3 qian (ok. 9 g) |
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 1,5 qian (ok. 4,5 g) |
| Radix Paeoniae albae | Bai Shao | 1 qian (ok. 3 g) |
| Cortex Phellodendri (prażona z winem) | Huang Bai | 1 qian (ok. 3 g) |
Man Jing Zi Tang – odwar z owocu niepokalanka
Zapis z XVII-wiecznego zielnika Ben Cao Hui Yan na wiatr i zimno atakujące oczy: obrzęk i ból oczu, łzawienie, uczucie piasku pod powiekami i światłowstręt. To jedna z nielicznych receptur, w których Man Jing Zi jest ziołem głównym.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło główne w największej dawce. Odprowadza wiatr z oczu i łagodzi ból, wspierane przez Jing Jie, Fang Feng i Chai Hu, a Bai Ji Li dodatkowo uspokaja wiatr w obiegu wątroby.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 3 qian (ok. 9 g) |
| Herba Schizonepetae | Jing Jie | 2 qian (ok. 6 g) |
| Fructus Tribuli | Bai Ji Li | 2 qian (ok. 6 g) |
| Radix Bupleuri | Chai Hu | 1 qian (ok. 3 g) |
| Radix Saposhnikoviae | Fang Feng | 1 qian (ok. 3 g) |
| Radix Glycyrrhizae | Gan Cao | 5 fen (ok. 1,5 g) |
Owoc niepokalanka (Man Jing Zi) – klasyczne receptury i kombinacje ziół TCM
Synergiczne kombinacje i łączenie ziół
1. Bóle głowy i migrena w okolicy skroniowej
Wzorzec: Wiatr atakujący głowę z bólem umiejscowionym w skroniach lub o charakterze migrenowym.
Zioła: Herba Schizonepetae (Jing Jie), Radix Saposhnikoviae (Fang Feng), Fructus Tribuli (Bai Ji Li), Rhizoma Gastrodiae (Tian Ma).
Logika: Jing Jie i Fang Feng odprowadzają wiatr z powierzchni, a Bai Ji Li i Tian Ma uspokajają wiatr w obiegu wątroby.
2. Bóle głowy w syndromie wiatru z zastojem Xue
Wzorzec: Bóle głowy w syndromie wiatru, któremu towarzyszy zastój Xue.
Zioła: Radix Angelicae sinensis (Dang Gui), Rhizoma Ligustici Chuan Xiong (Chuan Xiong), Radix Paeoniae albae (Bai Shao), Radix Rehmanniae praeparata (Shu Di Huang).
Logika: Cztery zioła z klasycznego zestawienia, które obejmuje także Fang Feng. Tworzą one skład formuły Si Wu Tang: odżywiają i poruszają Xue, a owoc niepokalanka odprowadza wiatr z głowy.
3. Bóle i zapalenie oczu z silnym łzawieniem
Wzorzec: Wiatr i gorąco w obrębie oczu z bólem, obrzękiem i silnym łzawieniem.
Zioła: Periostracum Cicadae (Chan Tui), Flos Chrysanthemi (Ju Hua), Semen Cassiae (Jue Ming Zi), Folium Mori (Sang Ye).
Logika: Chan Tui, Ju Hua i Jue Ming Zi to połączenie znane z Materia Medica. Sang Ye pochodzi z jego zestawienia dla wiatru i gorąca, w którym zapalenie oczu należy do objawów.
4. Syndrom Bi wiatru i wilgotności
Wzorzec: Wiatr i wilgotność z bólami stawów i kończyn, sztywnością i drętwieniem.
Zioła: Fructus Chaenomelis (Mu Gua), Radix Angelicae pubescentis (Du Huo), Radix Gentianae macrophyllae (Qin Jiao), Rhizoma Notopterygii (Qiang Huo).
Logika: Mu Gua, Du Huo i Qin Jiao synergicznie łączą swoje właściwości. Qiang Huo dodano na wzór klasycznej formuły Qiang Huo Sheng Shi Tang, w której towarzyszy on Du Huo i owocowi niepokalanka.
Klasyczne formuły i receptury TCM
W klasycznych formułach Man Jing Zi rzadko jest ziołem głównym. Najczęściej pełni rolę pomocniczą i uwalnia głowę oraz oczy. Dwie pierwsze receptury pochodzą od Li Dongyuana, XIII-wiecznego mistrza szkoły wzmacniania śledziony i żołądka. Przeliczenia na gramy pochodzą z różnych chińskich opracowań, które stosują odmienne przeliczniki dawnych miar, dlatego nie należy porównywać ich między recepturami.
Qiang Huo Sheng Shi Tang – odwar z Qiang Huo usuwający wilgotność
Formuła z dzieła Nei Wai Shang Bian Huo Lun na wiatr i wilgotność zalegające w powierzchni: ból i ciężkość głowy, bóle barków i pleców, uczucie ciężaru całego ciała. Oryginalny zapis podaje bardzo małe ilości; rozdrobnione zioła gotowano jednorazowo i wypijano na ciepło przed posiłkiem.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło pomocnicze w najmniejszej dawce. Ostrym smakiem rozprasza wiatr i łagodzi ból głowy, uzupełniając parę Qiang Huo i Du Huo, która odprowadza wiatr i wilgotność z górnej i dolnej części ciała.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Rhizoma Notopterygii | Qiang Huo | 1 qian (4,13 g) |
| Radix Angelicae pubescentis | Du Huo | 1 qian (4,13 g) |
| Rhizoma Ligustici sinensis | Gao Ben | 5 fen (2,06 g) |
| Radix Saposhnikoviae | Fang Feng | 5 fen (2,06 g) |
| Radix Glycyrrhizae praeparata | Zhi Gan Cao | 5 fen (2,06 g) |
| Rhizoma Ligustici Chuan Xiong | Chuan Xiong | 5 fen (2,06 g) |
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 3 fen (1,24 g) |
Yi Qi Cong Ming Tang – odwar wzmacniający Qi
Formuła z dzieła Dong Yuan Shi Xiao Fang dla osób, u których osłabienie śledziony i żołądka nie pozwala czystemu Yang wznosić się do głowy: szumy uszne, przytępienie słuchu, zamglone widzenie, znużenie. Rozdrobnioną mieszankę odmierzano po 3 qian na porcję i gotowano w dwóch czarkach wody do połowy objętości.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło pomocnicze. Wraz z Sheng Ma i Ge Gen wspiera wznoszenie czystego Yang ku głowie oraz uwalnia oczy i uszy, podczas gdy Huang Qi, Ren Shen i Zhi Gan Cao wzmacniają Qi, a Bai Shao i Huang Bai chronią Yin i ochładzają.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Radix Astragali | Huang Qi | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Radix Glycyrrhizae praeparata | Zhi Gan Cao | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Radix Ginseng | Ren Shen | 0,5 liang (ok. 15 g) |
| Rhizoma Cimicifugae | Sheng Ma | 3 qian (ok. 9 g) |
| Radix Puerariae | Ge Gen | 3 qian (ok. 9 g) |
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 1,5 qian (ok. 4,5 g) |
| Radix Paeoniae albae | Bai Shao | 1 qian (ok. 3 g) |
| Cortex Phellodendri (prażona z winem) | Huang Bai | 1 qian (ok. 3 g) |
Man Jing Zi Tang – odwar z owocu niepokalanka
Zapis z XVII-wiecznego zielnika Ben Cao Hui Yan na wiatr i zimno atakujące oczy: obrzęk i ból oczu, łzawienie, uczucie piasku pod powiekami i światłowstręt. To jedna z nielicznych receptur, w których Man Jing Zi jest ziołem głównym.
Rola owocu niepokalanka trójlistnego: zioło główne w największej dawce. Odprowadza wiatr z oczu i łagodzi ból, wspierane przez Jing Jie, Fang Feng i Chai Hu, a Bai Ji Li dodatkowo uspokaja wiatr w obiegu wątroby.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Fructus Viticis | Man Jing Zi | 3 qian (ok. 9 g) |
| Herba Schizonepetae | Jing Jie | 2 qian (ok. 6 g) |
| Fructus Tribuli | Bai Ji Li | 2 qian (ok. 6 g) |
| Radix Bupleuri | Chai Hu | 1 qian (ok. 3 g) |
| Radix Saposhnikoviae | Fang Feng | 1 qian (ok. 3 g) |
| Radix Glycyrrhizae | Gan Cao | 5 fen (ok. 1,5 g) |
Owoc niepokalanka (Man Jing Zi) – najczęściej zadawane pytania
Na co pomaga owoc niepokalanka trójlistnego?
W tradycji TCM owoc niepokalanka trójlistnego stosuje się przede wszystkim przy bólach głowy w okolicy skroni, migrenie oraz bólu i łzawieniu oczu, a pomocniczo przy bólach stawów w syndromie Bi i w infekcjach z gorączką i zatkanymi zatokami. Badania laboratoryjne wskazują cztery kierunki: działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, wykrztuśne i przeciwastmatyczne, przeciwgorączkowe i przeciwbakteryjne oraz uspokajające. Badań klinicznych z udziałem ludzi dotąd brak.
Jak dawkować owoc niepokalanka trójlistnego i jak go przygotować?
Według Materia Medica dawka dzienna wynosi 5-10 g, standardowo 6 g. Rozgniecione owoce gotuje się 20 minut, a odwar wypija w dwóch porcjach w ciągu dnia. Dawkowanie najlepiej ustalić ze specjalistą TCM.
Jakie są przeciwwskazania do stosowania owocu niepokalanka trójlistnego?
Surowca nie stosuje się w syndromach osłabienia Xue i Yin, osłabienia Qi żołądka i śledziony oraz przy gorącu wewnętrznym wynikającym z osłabienia Yin. Bóle głowy i oczu z niedoboru wymagają innych ziół. Nagły, bardzo silny ból głowy lub ból oka z pogorszeniem widzenia to powód do pilnej wizyty u lekarza.
Czy owoc niepokalanka trójlistnego można stosować w ciąży?
W badaniach na zwierzętach wyciągi z owoców i kastycyna wpływały na gospodarkę hormonalną, dlatego w ciąży i podczas karmienia piersią stosowanie powinno odbywać się wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
Czy owoc niepokalanka trójlistnego to to samo co niepokalanek pospolity?
Nie. Niepokalanek pospolity, zwany też mnisim (Vitex agnus-castus), to inny gatunek i odrębny surowiec zachodniego zielarstwa, kojarzony z dolegliwościami cyklu miesiączkowego. Man Jing Zi pochodzi z gatunków azjatyckich, a w TCM jego domeną są głowa i oczy. Obu surowców nie stosuje się zamiennie.
Z jakimi ziołami łączy się owoc niepokalanka trójlistnego?
Przy bólach głowy w skroniach tradycyjnie łączy się go z Jing Jie, Fang Feng, Ju Hua, Bai Ji Li i Tian Ma, przy bólu i łzawieniu oczu z Chan Tui, Ju Hua i Jue Ming Zi, a w syndromie Bi z Mu Gua, Du Huo i Qin Jiao. Nie łączy się go natomiast z Fu Zi ani Shi Gao, wobec których działa antagonistycznie.
Czy owoc niepokalanka trójlistnego można łączyć z preparatami przepisanymi przez lekarza?
Nie przeprowadzono badań klinicznych nad interakcjami tego surowca. Ze względu na opisywany efekt uspokajający ostrożność zaleca się przy preparatach nasennych i uspokajających, a ze względu na dane o wpływie na prolaktynę u zwierząt także przy preparatach hormonalnych. Każde takie połączenie warto omówić z lekarzem.
