Opis
Ziele karbieńca jasnego (Ze Lan) – botanika, skład i działanie
Botanika, występowanie i formy przetwarzania
Ze Lan to wysuszone ziele karbieńca jasnego (Lycopus lucidus) lub jego odmiany owłosionej (Lycopus lucidus var. hirtus ) – bylin z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), występujących na południu Chin, szczególnie w prowincji Zhejiang. W polskich opracowaniach roślina bywa też nazywana karbieńcem lśniącym, po angielsku to bugleweed, a po niemiecku Wolfstrappkraut. W japońskiej medycynie kampo ten sam surowiec nosi nazwę Takuran.
Karbieniec jasny jest okazałą byliną, dorastającą do 2 metrów i z wyglądu podobną do olbrzymiej pokrzywy. Łodyga jest wyraźnie kanciasta, twarda i lekko czerwono podbarwiona. Podłużnie jajowate, mocno ząbkowane liście mają jasnozieloną barwę, są sztywne i szorstkie w dotyku, a ponieważ nie mają ogonków, wyrastają wprost z łodygi. W ich kątach osadzone są bardzo drobne, białożółtawe kwiaty. Późną jesienią pojawiają się nasiona, drobne jak puch. Roślina nie pachnie, a jej smak jest lekko gorzkawy.
Korzeń jest podłużny, palowy, na końcu bulwiasto zgrubiały. Na początku zimy część nadziemna zamiera, a korzeń wytwarza drobne, białe kłącza, które wczesną wiosną grubieją i wypuszczają nową roślinę. Te kłącza to odrębny surowiec, Di Sun (Rhizoma Lycopi). Karbieniec jasny dobrze znosi klimat Europy Środkowej: lubi stanowiska słoneczne, ale toleruje półcień, każdy rodzaj gleby i okresowe zalewanie wodą. Rozmnaża się go z kłączy, ponieważ wysiew jest możliwy, lecz bardzo uciążliwy.
Surowiec zbiera się późnym latem i na początku jesieni, kiedy roślina jest najbujniejsza. Ścina się wyłącznie szczytowe odcinki łodyg z liśćmi, które następnie się suszy i tnie. Jedno zastrzeżenie jest tu szczególnie ważne: rosnący w Polsce karbieniec pospolity (Lycopus europaeus) to inny gatunek i nie jest surowcem zastępczym dla Herba Lycopi.
Skład chemiczny i działanie potwierdzone w badaniach naukowych
Specjaliści w zakresie TCM zaznaczają, że Ze Lan jest surowcem bardzo słabo przebadanym, a większość jego tradycyjnych właściwości nie ma dotąd wyjaśnienia farmakognostycznego. Ziele zawiera niewielkie ilości olejku eterycznego, glikozydy, saponiny, związki flawonoidowe, triterpeny oraz trisacharydy – rafinozę i lykopozę. Nowsze analizy chromatograficzne doprecyzowują ten obraz: w zielu zidentyfikowano kilkadziesiąt związków, głównie kwasy fenolowe z kwasem rozmarynowym na czele, flawonoidy pochodne luteoliny oraz triterpeny, między innymi kwas betulinowy i oleanolowy. Kwas rozmarynowy i luteolina wykazują w testach laboratoryjnych wyraźną aktywność antyoksydacyjną. Cukry z rodziny rafinozy gromadzą się natomiast w części podziemnej rośliny, a nie w zielu.
Najdłużej znanym kierunkiem działania jest wpływ na serce: w badaniach na zwierzętach potwierdzono kardioprotekcyjne właściwości ziela. Chińscy autorzy opisali też hamujący wpływ jego wodnych roztworów na wybrane linie komórek nowotworowych i przypuszczają, że odpowiada za to euparyna – pochodna benzofuranu o budowie zbliżonej do kumaryny, wyizolowana z liści sadźca Fortune’a (Eupatorium fortunei). Jej obecność w Ze Lan pozostaje hipotezą. Badania z ostatnich dwóch dekad dodają dwa wątki: wpływ na płytki krwi i naczynia oraz wyciszanie reakcji zapalnych i alergicznych. Czy to dużo? Na tle innych ziół poruszających Xue niewiele, a wszystkie dane mają charakter przedkliniczny – badań z udziałem ludzi brak.
Układ krążenia – wsparcie kondycji serca
W badaniach na zwierzętach potwierdzono kardioprotekcyjne właściwości ziela, a wyciągi wodne z liści wyraźnie wzmacniały mięsień sercowy. W izolowanych przedsionkach królika ekstrakt nasilał siłę skurczu poprzez kanały wapniowe typu L.
W TCM odpowiada to wprowadzaniu Xue w ruch, także przy bólach w klatce piersiowej z zastoju Xue.
Krew i naczynia – płytki krwi i śródbłonek
U szczurów z modelem zastoju krwi frakcje z ziela hamowały agregację płytek i tworzenie zakrzepów, a u myszy wydłużały czas krzepnięcia. W hodowli komórek śródbłonka wyciąg z liści tłumił stan zapalny wywołany nadmiarem glukozy.
To laboratoryjny odpowiednik głównego działania Ze Lan w TCM: usuwania stagnacji Xue.
Skóra i alergia – wyciszanie reakcji zapalnej
Wodny wyciąg z ziela ograniczał uwalnianie histaminy i cytokin prozapalnych z komórek tucznych. U myszy z modelem atopowego zapalenia skóry zmniejszał naciek komórek zapalnych i poziom IgE, hamując szlaki NF-κB i MAPK.
Koresponduje to z tradycyjnym, także zewnętrznym stosowaniem Ze Lan przy egzemach i zapaleniach skóry.
Ochrona komórkowa
Chińscy badacze stwierdzili in vitro hamujący wpływ wodnych roztworów ziela na komórki linii HL-60 oraz zahamowanie rozwoju komórek raka gardła. Należy podkreślić, że badania dotyczyły hodowli komórkowych, a potwierdzenie efektu wymagałoby dodatkowych badań z udziałem ludzi.
W TCM najbliższą analogią jest usuwanie przewlekłych zastojów Xue, z którymi tradycja wiąże powstawanie mas w jamie brzusznej.
Podsumowanie – perspektywa naukowa
Ze Lan to surowiec o długiej tradycji i wciąż skromnym zapleczu badawczym. Dane przedkliniczne wskazują na wspieranie pracy serca, hamowanie agregacji płytek krwi oraz wyciszanie reakcji zapalnych i alergicznych, a badań klinicznych brak. Ten profil dobrze współgra z miejscem ziela w medycynie chińskiej, gdzie ciepły, ostry surowiec wprowadza Xue w ruch i rozprasza zastoje.
Ziele karbieńca jasnego (Ze Lan) – właściwości i zastosowanie w TCM
Właściwości według tradycyjnej medycyny chińskiej
| Właściwość | Wartość |
|---|
| Grupa | XXIII – Zioła wzmacniające Yin |
| Smak | Ostry (++), gorzki (+), aromatyczny (+) |
| Termika | Ciepła (+) |
| Kierunek działania | Do wnętrza (+) |
| Obieg czynnościowy | Obieg wątroby (+++), obieg śledziony (++) |
| Ośrodek działania | Dolny ogrzewacz |
Działanie i wskazania w tradycyjnej medycynie chińskiej
(+++) Usuwanie stagnacji Xue, wprowadzanie Xue w ruch
To główne działanie surowca. Gdy Xue, czyli krew w ujęciu medycyny chińskiej, przestaje płynąć swobodnie, pojawia się ból stały i umiejscowiony, a w dolnym ogrzewaczu – bolesne, nieregularne lub zatrzymane miesiączki. Ze Lan przywraca ruch Xue i reguluje krwawienie miesięczne. Tradycja chińska ceni go za łagodność: porusza, ale nie wyczerpuje, dlatego należy do podstawowych ziół kobiecych, używanych także po porodzie.
Objawy: zaburzenia miesiączkowania, bóle brzucha w połogu, zatrzymanie odchodów połogowych, guzy i masy w jamie brzusznej, bóle brzucha i klatki piersiowej spowodowane zastojem Xue.
(++) Usuwanie zastoju Xue pourazowego
Uraz zatrzymuje Xue w miejscu uderzenia: powstaje krwiak, obrzęk i ból, a rana goi się opornie. Ze Lan wspomaga rozproszenie zastoju i zmniejszenie obrzęku, dlatego stosuje się go zarówno doustnie, jak i zewnętrznie – w okładach i przemywaniach. Tradycyjnie sięga się po niego także przy bólach po zabiegach chirurgicznych.
Objawy: rany, szczególnie źle gojące się, krwiaki pourazowe, ropnie, bóle pooperacyjne.
(++) Usuwanie zastojów Qi wątroby
Ze Lan należy przede wszystkim do obiegu wątroby, która w medycynie chińskiej odpowiada za swobodny przepływ Qi i emocji. Gdy Qi wątroby grzęźnie, pojawia się rozdrażnienie, ucisk pod żebrami i napięcie przed miesiączką. Ostry, aromatyczny surowiec wspomaga udrożnienie tego przepływu. Dlatego sprawdza się tam, gdzie zastój Qi i zastój Xue występują razem, co w dolegliwościach kobiecych jest raczej regułą niż wyjątkiem.
Objawy: bóle pod łukami żebrowymi, brak apetytu, podrażnienie psychiczne, frustracje, stany depresyjne, napięcie przedmiesiączkowe, zaburzenia miesiączkowania; język nieco pogrubiały na brzegach; puls strunowaty (Xian Mai).
(+) Działanie moczopędne
Ze Lan może wspierać wydalanie moczu i zmniejszanie obrzęków, zwłaszcza gdy zatrzymaniu wody towarzyszy zastój Xue – typowo po porodzie lub przed miesiączką. To działanie słabe, dlatego w praktyce wzmacnia się je ziołami moczopędnymi.
Objawy: skąpomocz, dysuria, obrzęki.
(+) Odprowadzanie wilgotności
Poprzez obieg śledziony surowiec może wspierać usuwanie wilgotności, czyli nadmiaru płynów, który w ujęciu TCM obciąża trawienie i daje uczucie ciężkości. Efekt jest łagodny i uzupełnia działanie moczopędne.
Objawy: skłonność do obrzęków, brak apetytu, wzdęcia, ociężałość, senność, dolegliwości ze strony pęcherza moczowego, ogólne osłabienie, papkowate, kleiste stolce.
(+) Łagodzenie egzemy, oparzeń i owrzodzeń – także zastosowanie zewnętrzne
Odwar z ziela stosowany miejscowo, w okładach i przemywaniach, może wspierać gojenie zmian skórnych, w których stan zapalny łączy się z zastojem Xue. To tradycyjne uzupełnienie działania wewnętrznego.
Objawy: ból i krwiaki pourazowe, zaczynające się ropnie, zapalenia skóry, egzemy, oparzenia, owrzodzenia.
Podsumowanie – perspektywa medycyny chińskiej
Na tle innych ziół z grupy XIV, takich jak Hong Hua czy Tao Ren, Ze Lan wyróżnia się łagodnością i podwójnym zasięgiem: wprowadza Xue w ruch w dolnym ogrzewaczu, a zarazem udrażnia Qi wątroby i odprowadza wodę. Dlatego sięga się po niego tam, gdzie zastój Xue spotyka się z obrzękiem – przy zaburzeniach miesiączkowania, po porodzie i po urazach.
Ziele karbieńca jasnego (Ze Lan) – dawkowanie i przeciwwskazania
Formy, dawki i sposób przygotowania
Podstawową formą stosowania jest odwar. Pocięte ziele zalewa się zimną wodą, doprowadza do wrzenia i gotuje około 20 minut pod przykryciem, a odwar wypija w dwóch lub trzech porcjach w ciągu dnia.
- Odwar – dawka dzienna: 3–10 g, standardowo 6 g.
- Zastosowanie zewnętrzne: okłady i przemywanie z odwaru przy stłuczeniach z bólem i obrzękiem. Materia Medica podaje dla tej formy dawkę do 30 g Ze Lan w zestawieniu z kłączem ostryżu długiego (Jiang Huang) i Shan Ci Gu (Pseudobulbus Cremastrae). W ten sam sposób tradycyjnie przemywa się egzemy, drobne oparzenia i owrzodzenia. Rozległe oparzenia i głębokie rany wymagają opieki lekarskiej.
- W recepturach złożonych: w klasycznych formułach ginekologicznych Ze Lan bywa ziołem głównym, podawanym jako gruby proszek do gotowania (Ze Lan Tang) lub w pigułkach z miodem (Bai Zi Ren Wan).
Materiały źródłowe nie podają odrębnych dawek dla proszku, ekstraktu ani nalewki. Przy tych formach należy kierować się zaleceniem producenta lub specjalisty medycyny chińskiej.
Uwagi praktyczne przy zakupie i stosowaniu
- Gatunek i część rośliny: Ze Lan to część nadziemna Lycopus lucidus lub jego odmiany Lycopus lucidus var. hirtus. Farmakopea Chińska definiuje surowiec jako ziele odmiany owłosionej.
- Karbieniec pospolity to nie Ze Lan: rosnący w Polsce Lycopus europaeus nie zastępuje surowca chińskiego. W zachodnim zielarstwie karbieniec pospolity i wirginijski (Lycopus virginicus) mają zupełnie inne zastosowanie, związane z czynnością tarczycy.
- Ze Lan a Pei Lan: podobnie brzmiące nazwy oznaczają różne surowce. Pei Lan to ziele sadźca Fortune’a (Eupatorium fortunei), aromatyczne zioło transformujące wilgotność. W dawnych zielnikach oba surowce bywały mylone, dlatego przy zakupie warto kierować się nazwą łacińską Herba Lycopi.
- Ziele a kłącze: kłącze karbieńca, Di Sun (Rhizoma Lycopi), ma bardzo podobne właściwości. Jest ciepłe (+) i ostre (+): usuwa stagnację Xue, wzmacnia Qi śledziony, hamuje krwawienia z naturalnych otworów ciała i rozprasza wilgotność. To jednak odrębny surowiec i nie należy go stosować zamiennie bez wskazania specjalisty.
- Wygląd i jakość: dobre ziele składa się z kanciastych odcinków łodyg i sztywnych, szorstkich, mocno ząbkowanych liści. Jest niemal bezwonne, o lekko gorzkawym smaku.
- Przechowywanie: w szczelnym opakowaniu, w suchym i chłodnym miejscu, z dala od światła.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Brak zastoju Xue: to podstawowe przeciwwskazanie z Materia Medica. Zioło poruszające Xue podane bez zastoju nie ma czego usuwać, a rozprasza i osłabia Xue. Dotyczy to zwłaszcza skąpych, bladych miesiączek wynikających z samego niedoboru.
- Długotrwałe przyjmowanie: Materia Medica wymienia je jako odrębne przeciwwskazanie. Ze Lan jest surowcem poruszającym, a nie odżywczym, dlatego stosuje się go do ustąpienia objawów zastoju, a nie stale.
- Ciąża: surowiec zabroniony. Wprowadza Xue w ruch i działa w dolnym ogrzewaczu, czyli w obrębie macicy.
- Obfite miesiączki, skłonność do krwawień, planowane zabiegi: to ogólne zastrzeżenie dla ziół poruszających Xue, wzmocnione wynikami badań na zwierzętach, w których frakcje z ziela hamowały agregację płytek krwi.
- Choroby tarczycy: pokrewne gatunki karbieńca wpływają na czynność tarczycy. Dla Ze Lan takich danych brak, ale do czasu ich uzyskania rozsądna jest ostrożność i konsultacja z lekarzem.
- Karmienie piersią i dzieci: materiały źródłowe nie zawierają danych o bezpieczeństwie. Tradycyjne stosowanie w połogu powinno odbywać się wyłącznie pod opieką specjalisty.
Interakcje z ziołami i lekami
- Fang Ji (Radix Stephaniae tetrandrae): według Materia Medica wzmacnia działanie Ze Lan, szczególnie moczopędne. Uwaga na tożsamość surowca: pod nazwą Fang Ji sprzedawano w przeszłości także korzeń kokornaka (Aristolochia fangchi), zawierający nefrotoksyczne kwasy arystolochowe.
- Inne zioła poruszające Xue: Hong Hua, Tao Ren, Dan Shen i Chuan Xiong działają w tym samym kierunku. To zamierzona synergia w recepturach, ale łączne dawki powinien ustalać specjalista.
- Bai Mao Gen (Rhizoma Imperatae): w dawce 10–30 g równoważy ciepłą naturę Ze Lan, gdy zastojowi Xue towarzyszy gorąco i krwawienia.
- Preparaty przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: w badaniach na zwierzętach frakcje z ziela hamowały agregację płytek i wydłużały czas krzepnięcia. Znaczenie tej obserwacji dla ludzi nie jest znane, dlatego łączenie wymaga konsultacji z lekarzem.
- Preparaty moczopędne: możliwe sumowanie się działania.
- Preparaty nasercowe: w doświadczeniach na izolowanych przedsionkach serca królika ekstrakt nasilał siłę skurczu. Osoby przyjmujące preparaty wpływające na pracę serca powinny skonsultować stosowanie ziela z lekarzem.
Materiały źródłowe nie opisują interakcji Ze Lan z preparatami farmaceutycznymi. Każde łączenie z preparatami przyjmowanymi na stałe wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Możliwe działania niepożądane
Materiały źródłowe nie opisują działań niepożądanych przy dawkach standardowych i nie podają ich częstości. Ze Lan uchodzi w tradycji chińskiej za zioło łagodne. Z charakteru surowca wynika, że przy stosowaniu bez zastoju Xue lub zbyt długim może nasilać krwawienia miesięczne i osłabiać. Obfitsza miesiączka, krwawienia między miesiączkami lub skłonność do siniaków to sygnał do odstawienia ziela i konsultacji ze specjalistą.
Ziele karbieńca jasnego (Ze Lan) – klasyczne receptury i kombinacje ziół TCM
Synergiczne kombinacje i łączenie ziół
1. Zaburzenia miesiączkowania z zastojem Xue
Wzorzec: Stagnacja Xue w dolnym ogrzewaczu – bolesne lub nieregularne miesiączki, zatrzymanie miesiączki, rzadkie miesiączki co 2-3 miesiące, silne krwawienia, a także poporodowe bóle brzucha.
Zioła:
- Dzięgiel chiński, korzeń – Dang Gui – Radix Angelicae sinensis
- Piwonia czerwona, korzeń – Chi Shao – Radix Paeoniae rubrae
- Cibora okrągłasta, kłącze – Xiang Fu – Rhizoma Cyperi
- Achyrantes dwuzębny, korzeń – Niu Xi – Radix Achyranthis bidentatae
Logika: Dang Gui odżywia i porusza Xue, Chi Shao rozprasza zastój i chłodzi Xue, Xiang Fu udrażnia Qi wątroby, a Niu Xi kieruje działanie w dół. Ze Lan spaja ten zestaw, ponieważ porusza Xue i Qi wątroby jednocześnie, a przy tym działa łagodnie.
2. Zastój Xue po urazach
Wzorzec: Zastój Xue pourazowy – krwiaki, obrzęk i ból w miejscu urazu, źle gojące się rany, bóle pooperacyjne.
Zioła:
- Krokosz barwierski, kwiat – Hong Hua – Flos Carthami
- Szałwia czerwonokorzeniowa, korzeń – Dan Shen – Radix Salviae miltiorrhizae
- Marchwica czuanksiong, kłącze – Chuan Xiong – Rhizoma Ligustici Chuanxiong
- Brzoskwinia perska, nasiona – Tao Ren – Semen Persicae
Logika: To cztery najczęściej łączone zioła poruszające Xue: Hong Hua i Tao Ren rozbijają zastój, Chuan Xiong porusza Qi w Xue i łagodzi ból, a Dan Shen udrażnia naczynia. Ze Lan dodaje do nich działanie przeciwobrzękowe. Do stosowania zewnętrznego przy bólu i obrzęku Materia Medica łączy Ze Lan w dawce do 30 g z kłączem ostryżu długiego (Jiang Huang) i Shan Ci Gu.
3. Skąpomocz i obrzęki z zastojem Xue
Wzorzec: Zatrzymanie płynów z towarzyszącym zastojem Xue – skąpomocz, dysuria i obrzęki, szczególnie po porodach.
Zioła:
- Stefania czteropręcikowa, korzeń – Fang Ji – Radix Stephaniae tetrandrae
- Poria kokosowa, grzyb – Fu Ling – Poria cocos
- Serdecznik japoński, ziele – Yi Mu Cao – Herba Leonuri
- Babka azjatycka, nasiona – Che Qian Zi – Semen Plantaginis
Logika: Fang Ji wzmacnia działanie Ze Lan, zwłaszcza moczopędne – to jedyna synergia, którą Materia Medica odnotowuje wprost. Fu Ling i Che Qian Zi odprowadzają wilgotność z moczem, a Yi Mu Cao, podobnie jak Ze Lan, łączy poruszanie Xue z działaniem moczopędnym.
4. Zastój Xue z osłabieniem Qi śledziony w okresie klimakterium
Wzorzec: Stagnacja Xue z osłabieniem Qi obiegu śledziony, typowy obraz dolegliwości w klimakterium – bóle lędźwi i kończyn dolnych, obrzęki, osłabienie mięśni nóg, ogólne wyczerpanie, wzdęcia i bóle brzucha, ucisk w klatce piersiowej, luźne stolce.
Zioła:
- Piwonia biała, korzeń – Bai Shao – Radix Paeoniae albae
- Przewiercień chiński, korzeń – Chai Hu – Radix Bupleuri
- Atraktylod biały, kłącze – Bai Zhu – Rhizoma Atractylodis macrocephalae
- Traganek błoniasty, korzeń – Huang Qi – Radix Astragali
Logika: Huang Qi i Bai Zhu wzmacniają Qi śledziony i odprowadzają wilgotność, Chai Hu udrażnia Qi wątroby, a Bai Shao odżywia Xue i łagodzi napięcie. Ze Lan porusza Xue, nie obciążając osłabionego środka. Źródłowy zestaw uzupełniają Niu Xi i Fu Ling. Podobną logikę Materia Medica stosuje przy otyłości z zastojem Xue i osłabieniem śledziony, łącząc Ze Lan z Yi Mu Cao i Bai Zhu oraz zalecając ruch na wolnym powietrzu.
Klasyczne formuły i receptury TCM
Ze Lan Tang – odwar z karbieńca (Fu Ren Da Quan Liang Fang)
Formuła z XIII-wiecznego kompendium dolegliwości kobiecych Chen Ziminga porusza i zarazem odżywia Xue. Tradycyjnym wskazaniem jest zatrzymanie miesiączki u młodych, wyczerpanych kobiet, gdy niedobór Xue łączy się z jego zastojem, a zioła silnie rozbijające byłyby zbyt obciążające. Ilości w tabeli to proporcje oryginału (3 : 1 : 1 : 0,5 liang) w konwencjonalnym przeliczeniu 1 liang = 30 g – jest to zapas grubego proszku gotowanego porcjami, a nie dawka dzienna. W późniejszej wersji z Jing Yue Quan Shu te same zioła gotuje się jako odwar: 6 g Ze Lan, po 3 g Dang Gui i Bai Shao oraz 1,5 g preparowanej lukrecji (Zhi Gan Cao).
Rola Ze Lan: zioło główne, w ilości trzykrotnie większej niż pozostałe składniki. Łagodnie wprowadza Xue w ruch i przywraca miesiączkę, podczas gdy Dang Gui i Bai Shao odżywiają Xue, a Gan Cao harmonizuje całość.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Ziele karbieńca jasnego (Herba Lycopi) | Ze Lan | 90 g |
| Korzeń dzięgla chińskiego (Radix Angelicae sinensis) | Dang Gui | 30 g |
| Korzeń piwonii białej (Radix Paeoniae albae) | Bai Shao | 30 g |
| Korzeń lukrecji (Radix Glycyrrhizae) | Gan Cao | 15 g |
Bai Zi Ren Wan – pigułki z nasion żywotnika (Fu Ren Da Quan Liang Fang)
Druga formuła z tego samego kompendium, tradycyjnie zalecana łącznie z Ze Lan Tang. Wskazaniem jest stopniowe zanikanie miesiączki przy niedoborze Xue z gorącem: wychudzenie, uczucie gorąca po południu, wyczerpanie. Klasyczny komentarz przestrzega, by w takim obrazie nie wymuszać miesiączki silnymi środkami, lecz odżywiać Yin i Xue. Składniki uciera się na proszek i formuje z miodem drobne pigułki. Ilości podano w tym samym przeliczeniu (1 liang = 30 g).
Rola Ze Lan: razem z Juan Bai łagodnie udrażnia naczynia i porusza Xue, tak aby odżywcze Shu Di Huang i Bai Zi Ren nie tworzyły zastoju. Xu Duan wzmacnia wątrobę i nerki, a Niu Xi sprowadza Xue w dół.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Nasiona żywotnika wschodniego, prażone (Semen Platycladi) | Bai Zi Ren | 15 g |
| Korzeń achyrantesu dwuzębnego (Radix Achyranthis bidentatae) | Niu Xi | 15 g |
| Ziele widliczki (Herba Selaginellae) | Juan Bai | 15 g |
| Ziele karbieńca jasnego (Herba Lycopi) | Ze Lan | 60 g |
| Korzeń szczeci szorstkowatej (Radix Dipsaci) | Xu Duan | 60 g |
| Korzeń rehmanii preparowany (Radix Rehmanniae praeparata) | Shu Di Huang | 90 g |
Ze Lan Tang – odwar na dolegliwości połogowe (Bei Ji Qian Jin Yao Fang)
Starsza, VII-wieczna receptura Sun Simiao o tej samej nazwie odpowiada pierwszemu wskazaniu z Materia Medica: zatrzymaniu odchodów połogowych z bólem podbrzusza promieniującym do lędźwi i osłabieniem. Siedem składników gotuje się w 9 sheng wody do uzyskania 3 sheng i wypija w trzech porcjach w ciągu dnia. Ilości podano w jednostkach oryginału, ponieważ przeliczenia miar z epoki Tang różnią się między opracowaniami. Stosowanie w połogu wymaga prowadzenia przez specjalistę medycyny chińskiej.
Rola Ze Lan: zioło główne, które wprowadza w ruch zalegające Xue i łagodzi ból. Dang Gui i piwonia (w oryginale Shao Yao, bez rozróżnienia na białą i czerwoną) regulują Xue, Sheng Di Huang chłodzi i uzupełnia płyny, a świeży imbir, Gan Cao i owoce jujuby (Da Zao) chronią środek.
| Składnik | Pin yin | Ilość |
|---|
| Ziele karbieńca jasnego (Herba Lycopi) | Ze Lan | 2 liang |
| Korzeń dzięgla chińskiego (Radix Angelicae sinensis) | Dang Gui | 2 liang |
| Korzeń rehmanii (Radix Rehmanniae) | Sheng Di Huang | 2 liang |
| Świeże kłącze imbiru (Rhizoma Zingiberis recens) | Sheng Jiang | 3 liang |
| Korzeń lukrecji (Radix Glycyrrhizae) | Gan Cao | 1,5 liang |
| Korzeń piwonii (Radix Paeoniae) | Shao Yao | 1 liang |
| Owoc jujuby (Fructus Jujubae) | Da Zao | 10 sztuk |
Ziele karbieńca jasnego (Ze Lan) – najczęściej zadawane pytania
Na co pomaga Ze Lan?
W tradycyjnej medycynie chińskiej Ze Lan stosuje się przy bolesnych, nieregularnych i zatrzymanych miesiączkach, napięciu przedmiesiączkowym, dolegliwościach połogowych, stłuczeniach i krwiakach oraz przy obrzękach ze skąpomoczem. W badaniach przedklinicznych wyciągi z ziela wspierały pracę mięśnia sercowego, hamowały agregację płytek krwi i tworzenie zakrzepów oraz wyciszały reakcje zapalne i alergiczne skóry. Opisano też hamowanie wzrostu komórek nowotworowych in vitro, ale to wynik laboratoryjny, którego nie można przenosić na ludzi.
Jak dawkować Ze Lan i jak przygotować odwar?
Dawka dzienna wynosi 3–10 g, standardowo 6 g suszonego ziela. Zalewa się je zimną wodą, gotuje około 20 minut, a odwar wypija w dwóch lub trzech porcjach w ciągu dnia. Ze Lan najczęściej stosuje się w zestawieniach z innymi ziołami, na przykład z korzeniem dzięgla chińskiego (Dang Gui), dobranymi do wzorca przez specjalistę medycyny chińskiej.
Jakie są przeciwwskazania do stosowania Ze Lan?
Ze Lan nie stosuje się w ciąży ani wtedy, gdy nie ma zastoju Xue – na przykład przy skąpych, bladych miesiączkach z samego niedoboru. Materia Medica odradza też długotrwałe przyjmowanie. Ostrożność obowiązuje przy obfitych miesiączkach, skłonności do krwawień, przed planowanymi zabiegami oraz przy chorobach tarczycy.
Czy Ze Lan można stosować w ciąży?
Nie. Materia Medica określa Ze Lan jako surowiec zabroniony w ciąży, ponieważ wprowadza Xue w ruch i działa w dolnym ogrzewaczu, czyli w obrębie macicy. Dla okresu karmienia piersią źródła nie podają danych o bezpieczeństwie, a tradycyjne stosowanie w połogu wymaga prowadzenia przez specjalistę.
Jak długo można stosować Ze Lan?
Materia Medica wymienia długotrwałe przyjmowanie wśród przeciwwskazań, nie określając maksymalnego czasu. Ze Lan stosuje się więc doraźnie lub krótkimi cyklami, do ustąpienia objawów zastoju Xue, a nie stale. Dłuższe stosowanie wymaga oceny specjalisty, który sprawdzi, czy zastój nadal się utrzymuje.
Czym różni się Ze Lan od Yi Mu Cao?
Oba zioła należą do grupy usuwającej zastoje Xue, oba regulują miesiączkę i działają moczopędnie, dlatego często występują razem. Yi Mu Cao, czyli ziele serdecznika japońskiego (Herba Leonuri), jest chłodne i uchodzi za silniej działające, więc lepiej pasuje do zastoju z gorącem. Ze Lan jest ciepły, łagodniejszy i dodatkowo udrażnia Qi wątroby, co czyni go lepszym wyborem przy napięciu przedmiesiączkowym i u osób osłabionych.
Czy Ze Lan to to samo co karbieniec pospolity?
Nie. Ze Lan to ziele karbieńca jasnego (Lycopus lucidus), gatunku wschodnioazjatyckiego. Karbieniec pospolity (Lycopus europaeus), rosnący dziko w Polsce, jest odrębnym gatunkiem o innym tradycyjnym zastosowaniu i według Materia Medica nie jest surowcem zastępczym. Przy zakupie warto sprawdzać nazwę łacińską Herba Lycopi oraz gatunek rośliny.
Czy Ze Lan można łączyć z preparatami przyjmowanymi na stałe?
Takie połączenie wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Źródła nie opisują interakcji Ze Lan z preparatami farmaceutycznymi, jednak w badaniach na zwierzętach frakcje z ziela hamowały agregację płytek krwi, co ma znaczenie dla osób przyjmujących preparaty przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe. Ostrożność dotyczy także preparatów moczopędnych, nasercowych i stosowanych w chorobach tarczycy.
