Opis
Sezam czarny (Hei Zhi Ma) — odżywia Yin, wzmacnia Jing, nawilża i wspiera długowieczność
Nasiona sezamu czarnego — botanika, odmiany i formy przetwarzania
Surowiec zielarski pochodzi z sezamu indyjskiego (Sesamum indicum L., synonim: S. nigrum DC.) — rośliny jednorocznej z rodziny Pedaliaceae, wywodzącej się z tropikalnej Afryki, a dziś uprawianej na wszystkich kontynentach. Sesamum indicum osiąga do 1,5 m wysokości; jego liście są jajowato-lancetowate z lekko pofałdowanymi brzegami, a kwiaty dzwonkowate, jasnofioletowe, osadzone w kątach liści. Owocem jest wielonasienna torebka wypełniona jajowatymi, czarnymi nasionami — to właśnie one stanowią surowiec leczniczy opisany w chińskiej Materia Medica pod nazwą Hei Zhi Ma (zapisywany też: Hei Zhi Ma, sezam czarny, czarne sezamki).
W Polsce sezam czarny jest coraz popularniejszy nie tylko jako przyprawa kulinarna, ale też jako suplement i składnik past tahini produkowanych z czarnych nasion. Warto odróżnić Hei Zhi Ma od białego sezamu (Sesamum indicum var. album) — czarne odmiany zawierają wyższe stężenie antocyjanów i lignanów, co przekłada się na silniejsze działanie przeciwutleniające. W Polsce uprawy możliwe są jedynie w ciepłych rejonach, jednak plon jest niski, dlatego surowiec niemal wyłącznie pochodzi z importu — głównie z Chin, Indii i Etiopii.
Surowiec stosuje się w postaci surowej lub lekko prażonej (prażenie poprawia przyswajalność składników aktywnych i eliminuje ryzyko częściowego zatkania jelita grubego, opisanego przy spożyciu nieprażonych nasion). W TCM używa się zarówno nasion gotowanych w wywarach (czas gotowania: 20 minut), jak i mielonych do postaci pasty podawanej z miodem lub w pigułkach.
Na co pomaga sezam czarny? Zastosowanie i właściwości w TCM
Hei Zhi Ma należy do grupy ziół odżywiających Yin i uzupełniających Jing. Smak słodki (xx) i neutralna termika (x) wskazują na działanie łagodne, głęboko odżywcze i pozbawione gwałtownego ruchu — kierunek działania zioła skierowany jest ku dołowi (x), co wzmacnia jego powinowactwo do obiegu nerek i jelita grubego. Główne tropizmy to obieg wątroby (xx), nerek (xx) i jelita grubego (x), a ośrodki działania obejmują zarówno górny, jak i dolny ogrzewacz.
W praktyce klinicznej TCM Hei Zhi Ma jest klasycznym remedium na stany niedoboru Yin w warstwie Jing i Xue — tej głębokiej, konstytucjonalnej substancji, która decyduje o sile, kondycji kości, włosów, wzroku i potencji. Czym wyróżnia się na tle innych ziół odżywiających Yin? Przede wszystkim wyjątkową zdolnością do jednoczesnego nawilżania jelita grubego — co czyni je ziołem z wyboru w zaparciach u osób starszych i w stanach wyczerpania po chorobach. Zioło dobrze współgra z innymi surowcami odżywiającymi Yin nerek (He Shou Wu, Gou Qi Zi, Nue Zhen Zi) i jest stałym składnikiem klasycznych formuł przeciwstarzeniowych.
Odżywianie i uzupełnianie braków Yin nerek i wątroby
Niedobór Yin nerek i wątroby objawia się ogólnym osłabieniem, bólami lędźwi, kolan i krzyża, zawrotami głowy, zamazanym wzrokiem, tinnitus oraz osłabionym słuchem. Charakterystyczny jest czerwony język. Hei Zhi Ma, dzięki smakowitości słodkiej i schodzeniu ku dołowi, wnika w obieg nerek i wątroby, odżywiając substrat Yin i przywracając równowagę między ogniem a wodą.
Wzmacnianie i odżywianie Jing i Xue
Przedwczesne siwienie, wypadanie włosów, zawroty głowy, drętwienie rąk, osłabienie wzroku i impotencja — to klasyczne objawy wyczerpania Jing i niedoboru Xue. Hei Zhi Ma działa jednocześnie na oba poziomy: Jing (esencja konstytucjonalna) i Xue (krew). Stosowane regularnie z He Shou Wu i Sheng Di Huang może wspierać pigmentację włosów i regenerację głębszych tkanek.
Uspokajanie wiatru wewnętrznego
Gdy niedobór Yin nie jest wyrównywany, Yang nerek unosi się w górę i generuje wiatr wewnętrzny — bóle głowy, zawroty, szum w uszach i podrażnienie psychiczne. Hei Zhi Ma, odżywiając substrat Yin, zakorzenia Yang i redukuje wiatr. To działanie szczególnie cenne u pacjentów z nadciśnieniem na tle Yin-niedoboru, typowego w jesienno-zimowych przeciążeniach.
Nawilżanie suchości i usuwanie zaparć
Dwa ostatnie działania Hei Zhi Ma — nawilżanie Płuc (suchy kaszel, suchość gardła, zachrypły głos) oraz nawilżanie jelita grubego (zaparcia, suchy stolec) — wynikają z tej samej zdolności: uzupełniania płynów i „natłuszczania rur” organizmu. Zioło działa jak łagodny środek nawilżający zarówno górne, jak i dolne drogi — cenne u osób starszych z suchością jelita na tle Yin-niedoboru.
Perspektywa TCM — podsumowanie
Hei Zhi Ma to zioło o rzadko spotykanej głębi działania odżywczego — sięga jednocześnie do poziomu Yin nerek i wątroby, Jing oraz Xue, nawilżając przy tym Płuca i jelito grube. Nie działa gwałtownie — jego moc ujawnia się przy regularnym stosowaniu, szczególnie u osób z konstytucjonalnym lub nabytym niedoborem substancji Yin. Most do nauki? Kryje się w lignanach.
Jak działa sezam czarny? Właściwości potwierdzone w badaniach naukowych
Sesamum indicum należy do najbardziej przebadanych roślin oleistych świata. Czarne nasiona sezamu zawierają unikalne lignany furanofuranowe — przede wszystkim sesamynę, sesamol, sesamolinę i sesaminol — będące silnymi przeciwutleniaczami działającymi szerokoukładowo. Towarzyszą im: sitosterol (fitosterol blokujący wchłanianie cholesterolu), albuminy, histydyna, liczne kwasy tłuszczowe (oleinowy, linolowy), a także alfa- i beta-globuliny. Czarne nasiona zawierają dodatkowo antocyjany i melaninę nadającą im barwę — substancje nieobecne w białych odmianach.
Profil farmakologiczny Hei Zhi Ma łączy działanie antyoksydacyjne, kardioprotekcyjne, neuroprotekcyjne i hepatoprotekcyjne — co w zaskakujący sposób odpowiada klasycznym wskazaniom TCM do wzmacniania wątroby, nerek i serca.
Układ antyoksydacyjny — lignany jako strażnicy komórek
Sesamol i sesaminol to naturalne fenole o silnym działaniu antyoksydacyjnym. Badania in vitro i in vivo wykazują, że hamują aktywację NF-κB — regulatora stanu zapalnego — oraz neutralizują rodniki hydroksylowe i ponadtlenkowe. Zdolność antyoksydacyjna czarnych nasion jest wyraźnie wyższa niż białych, co uzasadnia wyższy status Hei Zhi Ma w Materia Medica.
Układ sercowo-naczyniowy — sitosterol i sesamina na straży lipidów
Sesamina hamuje enzym Δ5-desaturazę — uczestniczący w syntezie prozapalnego kwasu arachidonowego. Równocześnie sitosterol kompetycyjnie blokuje wchłanianie cholesterolu w jelicie cienkim, obniżając LDL w modelach zwierzęcych. Badania kliniczne z Japonii wykazały, że czterotygodniowe stosowanie sesaminy wiązało się z istotnym statystycznie obniżeniem LDL i wzrostem HDL u zdrowych dorosłych.
Układ nerwowy — neuroprotekcja i melanogeneza
Sesamina wykazuje działanie neuroprotekcyjne przez hamowanie peroksydacji lipidów błon neuronalnych i aktywację szlaku Nrf2/HO-1, zwiększającego produkcję SOD i katalazy. W modelach neurodegeneracji chroniła neurony dopaminergiczne. Lignany czarnego sezamu mogą też wspierać tyrozynazę — enzym syntezy melaniny w mieszkach, co tłumaczy klasyczny efekt TCM „ciemnienia włosów”.
Wątroba i metabolizm — hepatoprotekcja sesaminy i sesamoliny
Sesamina i sesamolina chronią hepatocyty przed uszkodzeniem wywołanym tetrachlorkiem węgla i etanolem in vivo. Mechanizm obejmuje hamowanie aktywacji komórek gwiazdkowatych — aktorów włóknienia wątroby — oraz obniżenie ALT i AST. Sesamina stymuluje też β-oksydację kwasów tłuszczowych, wspierając metabolizm lipidów i redukując ryzyko stłuszczenia wątroby.
Perspektywa naukowa — podsumowanie
Współczesna farmakognozja potwierdza to, co chińscy lekarze obserwowali przez wieki: czarne nasiona sezamu to surowiec o wielokierunkowym działaniu ochronnym na poziomie komórkowym. Lignany furanofuranowe tworzą biologiczne rusztowanie antyoksydacyjne chroniące jednocześnie neurony, hepatocyty i śródbłonek naczyniowy — co w TCM opisywano metaforą „odżywiania Yin i wzmacniania Jing”.
Właściwości energetyczne Hei Zhi Ma — smak, termika, obiegi i działanie TCM
| Właściwość | Wartość |
| Grupa | XXIII — Zioła odżywiające Yin i uzupełniające Jing |
| Smak | słodki (++) |
| Termika | neutralna (+) |
| Kierunek działania | ku dołowi (+) |
| Obieg czynnościowy | obieg wątroby (++), obieg nerek (++), obieg jelita grubego (+) |
| Ośrodek działania | górny ogrzewacz, dolny ogrzewacz |
+++ Odżywianie i uzupełnianie braków Yin nerek i wątroby
Symptomy: ogólne osłabienie, bóle lędźwi, kolan i krzyża, zawroty głowy, słaby i zamazany wzrok, tinnitus, uszkodzony lub osłabiony słuch, język czerwony.
+++ Wzmacnianie i odżywianie Jing i Xue
Symptomy: ogólne osłabienie, przedwczesne siwienie, wypadanie włosów, zawroty głowy, drętwienie obu rąk, impotencja, osłabienie wzroku.
+++ Łagodzenie bólów lędźwi i okolicy krzyża w syndromach Bi wiatru lub wiatru i wilgotności z towarzyszącym osłabieniem Xue i Jing
Symptomy: ogólne osłabienie, wędrujące bóle lędźwi i krzyża, bóle przerywane (wilgotność), osłabienie kończyn dolnych, zaburzenia czucia w palcach.
+++ Uspokajanie wiatru wewnętrznego
Symptomy: bóle głowy, zawroty, tinnitus, silne podrażnienie psychiczne.
+ Nawilżanie suchości i uzupełnianie braku płynów
Symptomy: suchy kaszel, suchość gardła i krtani, suchy język, zachrypły głos.
+ Nawilżanie suchości jelita grubego, usuwanie zaparć
Symptomy: zaparcia, suchy stolec, zaparcia w podeszłym wieku.
Jak dawkować sezam czarny (Hei Zhi Ma)? Formy, dawki i przeciwwskazania
Formy i dawkowanie Hei Zhi Ma
Dawka dzienna Hei Zhi Ma wynosi 10,0–30,0 g, przy standardowej dawce 15,0 g.
Czas gotowania w wywarze: 20 minut.
Nasiona można stosować w formie wywaru (gotowane), pasty (mielone nasiona z miodem), pigułek lub proszku. W kuchni leczniczej popularne jest spożywanie prażonych nasion bezpośrednio lub z kaszą jaglaną i miodem jako codzienna porcja tonizująca Jing i Yin. Surowiec stosuje się zazwyczaj przez minimum 4–8 tygodni w kuracji ciągłej lub sezonowej (jesień–zima).
Uwagi praktyczne
Nasiona należy prażyć lub gotować przed spożyciem — surowe, nieprzetworzone nasiona mogą w rzadkich przypadkach powodować częściowe zatkanie światła jelita grubego. Prażenie w niskiej temperaturze (150–160°C, 5–8 minut) lub gotowanie przez 20 minut deaktywuje czynniki utrudniające trawienie i zwiększa biodostępność lignanów. Nasiona mielone lub w formie pasty wchłaniają się efektywniej niż nasiona całe. Przechowywać w szczelnym pojemniku, z dala od wilgoci i światła.
Ciąża: dozwolony — surowiec tradycyjnie uznany za bezpieczny w ciąży.
Przeciwwskazania do stosowania sezamu czarnego
Biegunka — Hei Zhi Ma silnie nawilża i natłuszcza jelito grube, co nasila luźne stolce i pogarsza stany biegunkowe. Szczególnie przeciwwskazane w osłabieniu Qi śledziony z objawami wilgotności (mdłości, ciężkość, wzdęcia, cuchnące stolce).
Osłabienie Qi śledziony i żołądka z mokrością — słodki i oleisty charakter zioła utrudnia pracę śledziony, może pogłębiać stagnację i nadmierne gromadzenie wilgotności. W takich przypadkach należy zachować ostrożność lub stosować tylko w połączeniu z ziołami osuszającymi (np. Fu Ling, Bai Zhu).
Interakcje z innymi ziołami i związkami
Brak bezwzględnych interakcji opisanych w klasycznych źródłach TCM. Zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu z ziołami o silnym działaniu przeczyszczającym (np. Da Huang, Fan Xie Ye) — może dochodzić do sumowania efektów.
Możliwe działania niepożądane
W rzadkich przypadkach spożycie nieprażonych nasion może powodować częściowe zatkanie światła jelita (zwłaszcza przy spożyciu dużych ilości bez obróbki cieplnej). U osób z osłabieniem trawiennym możliwy dyskomfort, wzdęcia i mdłości przy wyższych dawkach. Nie obserwuje się toksyczności przy prawidłowym dawkowaniu.
Z czym łączyć sezam czarny? Synergiczne kombinacje ziół TCM
1. Osłabienie Yin nerek i wątroby — wzrok, słuch, kości
Wzorzec: Niedobór Yin nerek i wątroby z objawami zawrotów głowy, zamazanego wzroku, tinnitus i bólami lędźwi.
- Sesamum indicum (Hei Zhi Ma)
- Lycium barbarum (Gou Qi Zi)
- Ligustrum lucidum (Nue Zhen Zi)
- Ecliptae herba (Han Lian Cao)
Logika: Gou Qi Zi wzmacnia Yin wątroby i odżywia krew, Nue Zhen Zi i Han Lian Cao (para Er Zhi Wan) tonizują Yin nerek i wątroby z wyraźnym działaniem na włosy i wzrok — Hei Zhi Ma dopełnia tę synergię, nawilżając i schodzić w dół do warstwy Jing.
2. Osłabienie Jing i Xue — siwizna, wypadanie włosów, drętwienie
Wzorzec: Głęboki niedobór Jing i Xue objawiający się przedwczesną siwizną, wypadaniem włosów, drętwieniem kończyn i osłabieniem potencji.
- Polygonum multiflorum (He Shou Wu)
- Rehmannia glutinosa (Sheng Di Huang)
- Ligustrum lucidum (Nue Zhen Zi)
- Eucommia ulmoides (Du Zhong)
Logika: He Shou Wu jest kluczowym ziołem Jing, Sheng Di Huang odżywia Xue i Yin nerek, Du Zhong wzmacnia Yang nerek i ścięgna — razem tworzą kompleksową formułę dla „głębokiego niedoboru” dolnego ogrzewacza.
3. Syndromy Bi z osłabieniem Jing i Xue — bóle lędźwi i stawów
Wzorzec: Bóle lędźwiowo-krzyżowe w syndromach Bi (wiatr-wilgotność) na tle niedoboru Jing i Xue z drętwieniem kończyn i zaburzeniami czucia w palcach.
- Clematis chinensis (Wei Ling Xiang)
- Coix lacryma-jobi (Yi Yi Ren)
- Rehmannia glutinosa (Sheng Di Huang)
Logika: Wei Ling Xiang przepędza wiatr i wilgotność z meridianów, Yi Yi Ren osusza wilgotność i łagodzi bóle stawowe, Sheng Di Huang buduje Xue — Hei Zhi Ma zasila substrat Jing, chroniąc przed pogłębieniem niedoboru w trakcie terapii usuwającej czynniki patogenne.
4. Suchość jelita grubego — zaparcia u osób starszych i po chorobach
Wzorzec: Zaparcia wynikające z suchości jelita grubego na tle niedoboru Yin/Xue i braku nawilżenia płynami ustrojowymi, typowe u osób starszych i wyczerpanych.
- Cannabis sativa (Huo Ma Ren)
- Polygonum multiflorum (He Shou Wu)
- Angelica sinensis (Dang Gui)
Logika: Huo Ma Ren nawilża jelito i łagodnie pobudza perystaltykę, He Shou Wu uzupełnia Jing i Xue jelita grubego, Dang Gui buduje Xue i nawilża — razem tworzą idealną kombinację dla starczej suchości bez stosowania ziół przeczyszczających.
Klasyczne receptury TCM z sezamem czarnym — Sang Ma Wan i inne
1. Sang Ma Wan — pigułki z liści morwy i czarnego sezamu
Sang Ma Wan (Sangfolium et Semen Sesami Pilula) to jedna z najprostszych i najelegantszych klasycznych formuł TCM dla niedoboru Yin wątroby z wiatrem wewnętrznym. Wskazana w zawrotach głowy, zamazanym wzroku, drętwieniu kończyn, przedwczesnej siwiznej i suchości skóry, szczególnie u osób w średnim i starszym wieku.
W formule Hei Zhi Ma pełni rolę głównego składnika odżywiającego Yin nerek i wątroby oraz gaszącego wiatr wewnętrzny poprzez zasycenie substratu Yin. Folium Mori (Sang Ye) uzupełnia działanie, chłodząc wątrobę i łagodnie przepędzając wiatr zewnętrzny, co czyni z tej pary doskonałą kombinację dla osób z nadciśnieniem na tle Yin-niedoboru.
| Składnik | Pin yin | Dawka |
| Folium Mori | Sang Ye | 240 g |
| Semen Sesami nigrum | Hei Zhi Ma | 120 g |
2. Formuła na niedobór Jing i Xue z siwizną — wariant z He Shou Wu
Ta modyfikowana formuła na bazie kombinacji opisanej w klasycznych źródłach łączy Hei Zhi Ma z korzeniem rdestowca wielokwiatowego (He Shou Wu), rehmannią (Radix Rehmanniae) i twardniczką (Ligustrum lucidum). Wskazana jest przy wyraźnym niedoborze Jing objawiającym się przedwczesną siwizną, wypadaniem włosów, zawrotami głowy i osłabieniem potencji u mężczyzn i kobiet po 40. roku życia.
Hei Zhi Ma wspiera He Shou Wu w tonizowaniu Jing i pielęgnowaniu włosów, Sheng Di Huang chłodzi krew i odżywia Yin, Han Lian Cao wzmacnia Yin nerek — razem formuła działa głęboko i długoterminowo, wymaga stosowania przez minimum 3 miesiące.
| Składnik | Pin yin | Dawka |
| Semen Sesami nigrum | Hei Zhi Ma | 30 g |
| Radix Polygoni multiflori | He Shou Wu | 30 g |
| Radix Rehmanniae | Sheng Di Huang | 20 g |
| Herba Ecliptae | Han Lian Cao | 15 g |
| Fructus Ligustri lucidi | Nue Zhen Zi | 15 g |
3. Formuła na zaparcia z niedoboru Yin i Xue — Run Chang Hei Ma Tang
Tradycyjny wywar nawilżający jelito grube, wskazany w zaparciach u osób starszych, po chorobach wyczerpujących, a także w zaparciach towarzyszących menopauzie i stanach po porodzie. Formuła łagodna, bez gwałtownego działania przeczyszczającego — jej siłą jest nawilżenie i odbudowanie substancji, nie wymuszanie perystaltyki.
Hei Zhi Ma (jako główny składnik) odpowiada za głębokie nawilżenie jelita i odżywienie Yin/Xue, Huo Ma Ren wspiera efekt nawilżający, He Shou Wu i Dang Gui odbudowują krew i dostarczają składniki odżywcze tkankom jelita, przywracając mu elastyczność i motorykę.
| Składnik | Pin yin | Dawka |
| Semen Sesami nigrum | Hei Zhi Ma | 20 g |
| Fructus Cannabis | Huo Ma Ren | 15 g |
| Radix Polygoni multiflori | He Shou Wu | 15 g |
| Radix Angelicae sinensis | Dang Gui | 10 g |
Najczęściej zadawane pytania dotyczące sezamu czarnego (Hei Zhi Ma)
Na co pomaga czarny sezam w TCM?
W tradycyjnej medycynie chińskiej Hei Zhi Ma stosowany jest przede wszystkim w celu odżywienia Yin nerek i wątroby oraz wzmocnienia Jing i Xue. Oznacza to praktyczne zastosowanie przy objawach takich jak przedwczesna siwizna, wypadanie włosów, zawroty głowy, tinnitus, osłabienie wzroku, bóle lędźwi i zaparcia wynikające z suchości jelita. To zioło o szerokim spektrum działania, szczególnie polecane osobom w średnim i starszym wieku.
Jaka jest różnica między czarnym a białym sezamem?
Z perspektywy TCM, tylko czarne nasiona sezamu (Semen Sesami nigrum — Hei Zhi Ma) mają właściwości lecznicze opisane w Materia Medica — działają silniej na obieg nerek i wątroby. Biały sezam jest bardziej surowcem kulinarnym. Pod względem składu czarne nasiona zawierają wyższe stężenia antocyjanów, melaniny i lignanów, co przekłada się na silniejsze działanie antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne.
Jak dawkować Hei Zhi Ma?
Standardowa dawka dzienna to 15 g nasion (zakres 10–30 g). Nasiona gotuje się w wywarach przez 20 minut lub spożywa w formie prażonych, mielonych do pasty z miodem. Ważne jest, by nie spożywać dużych ilości surowych, nieprażonych nasion — w rzadkich przypadkach może to powodować częściowe zatkanie jelita grubego. Kuracja trwa zazwyczaj minimum 4–8 tygodni.
Czy sezam czarny jest bezpieczny przy ciąży?
Tak — klasyczne źródła TCM (w tym Materia Medica dr. Błaszczyka) uznają Hei Zhi Ma za surowiec dozwolony w ciąży. Sezam czarny jest łagodnym, odżywczym ziołem o neutralnej termice, które nie stymuluje macicy ani nie działa zaburzająco na płód. Przy wątpliwościach zaleca się konsultację z TCM-praktykiem lub ginekologiem.
Jakie są przeciwwskazania sezamu czarnego?
Głównym przeciwwskazaniem jest biegunka — nawilżające właściwości Hei Zhi Ma nasilają luźne stolce. Zioło należy stosować ostrożnie przy osłabieniu Qi śledziony z objawami wilgotności (wzdęcia, mdłości, ciężkość po jedzeniu). W takich przypadkach można łączyć z ziołami osuszającymi, np. Fu Ling lub Bai Zhu.
Czy Hei Zhi Ma faktycznie działa na włosy i siwizną?
To jedno z najbardziej ikonicznych zastosowań Hei Zhi Ma w TCM — zioło jest składnikiem wielu klasycznych formuł na przedwczesną siwizną i wypadanie włosów. Od strony naukowej lignany czarnego sezamu mogą wspierać aktywność tyrozynazy — enzymu kluczowego dla syntezy melaniny w mieszkach włosowych. Efekty wymagają regularnego stosowania przez minimum 2–3 miesiące i są lepiej widoczne przy zastosowaniu w połączeniu z He Shou Wu i Gou Qi Zi.
Jak długo stosować Hei Zhi Ma?
Hei Zhi Ma jest surowcem przeznaczonym do długotrwałego stosowania — minimum 4 tygodnie dla efektów jelitowych, 2–3 miesiące dla widocznych efektów na włosach i ogólnym poziomie energii. Przy schorzeniach przewlekłych (stany Yin-niedoboru) może być stosowane przez wiele miesięcy lub jako stały element diety. Jest to jeden z niewielu surowców TCM zalecanych jako codzienny dodatek do pożywienia, nie tylko jako zioło lecznicze.
Czy czarny sezam można łączyć z innymi ziołami?
Tak — Hei Zhi Ma dobrze współgra z ziołami odżywiającymi Yin i Xue, takimi jak He Shou Wu, Gou Qi Zi, Nue Zhen Zi, Han Lian Cao, Sheng Di Huang czy Dang Gui. Nie opisano klasycznych antagonizmów. Należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu z ziołami o silnym działaniu przeczyszczającym (Da Huang, Fan Xie Ye), ponieważ może dochodzić do sumowania efektów przeczyszczających.
