1. Charakterystyka i pochodzenie żeń-szenia właściwego

Żeń-szeń właściwy (żeń-szeń koreański, Panax ginseng) to wieloletnia roślina należąca do rodziny araliowatych (Araliaceae). Występuje w 35 krajach, szczególnie w Azji, a najliczniej w Korei Południowej i Chinach. Od czasów starożytnych Panax ginseng jest stosowany w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej ze względu na swoje właściwości kardioprotekcyjne, przeciwnowotworowe i neuroprotekcyjne. [1] Termin „żeń-szeń” pochodzi od chińskiego “jen-shen”, co oznacza „roślina-człowiek”. Nazwa ta prawdopodobnie wywodzi się z podobieństwa korzeni żeń-szenia do kształtu ludzkiego ciała. Z kolei “Panax” wywodzi się od greckiego “pan akheia” (panacea), tłumaczonego jako “lek na wszystkie choroby”. [2]

Żeń-szeń właściwy charakteryzuje się złożonymi, palczastymi liśćmi, drobnymi białymi kwiatami, czerwonymi jagodami oraz żółtawo-brązowym korzeniem. [16] Korzeń jest mięsisty, rośnie pionowo i jest podzielony na korzeń główny oraz kilka korzeni bocznych. Korzenie żeń-szenia zbiera się zazwyczaj po 4-6 latach, przy czym te sześcioletnie mają wyraźnie rozwiniętą szyjkę i główny korzeń o długości 7–10 cm i średnicy 3 cm. Korzeń o długości około 34 cm może ważyć od 70 do 100 g, ale niektóre osiągają wagę 300–500 g. Jakość żeń-szenia ocenia się m.in. na podstawie liczby blizn na szyjce korzenia; im mniej blizn, tym wyższa jakość surowca. [17] Warto nadmienić, iż zidentyfikowano trzynaście gatunków żeń-szenia, ale najczęściej używane to właśnie Panax ginseng oraz Panax quinquefolius (żeń-szeń amerykański). [3]

2. Skład biochemiczny żeń-szenia właściwego

Żeń-szeń zawiera wiele farmakologicznie aktywnych składników, w tym ginsenozydy, fitosterole, poliacetyleny, polifenole, polisacharydy, kwasy organiczne, aminokwasy, witaminy i minerały, których synergistyczne działanie może odgrywać istotną rolę w profilaktyce i leczeniu wielu chorób. [4] Największe znaczenie mają jednak ginsenozydy. Są to glikozydy triterpenowe, które dzielą się na grupę 20(S)-protopanaksadiolu (PPD), obejmującą ginsenozydy Rb1, Rb2, Rg3, Rh2, Rc i Rd, oraz grupę 20(S)-protopanaksatriolu (PPT), zawierającą ginsenozydy Re, Rg1, Rg2 i Rh1. [2] Właściwości ginsenozydów zależą od ich rodzaju. Na przykład ginsenozyd Rh2 (G-Rh2) hamuje NF-κB i proces przejścia epitelialno-mezenchymalnego (EMT, z ang. epithelial-mesenchymal transition) w raku piersi, co może sprzyjać ograniczaniu przerzutów nowotworowych. Związek K (CK) z ginsenozydów Rb1, Rb2 i Rc wspiera neurogenezę w hipokampie, co usprawnia funkcje poznawcze. Z kolei ginsenozyd Rg3 hamuje różnicowanie komórek Th17, co jest korzystne w kontekście chorób autoimmunologicznych. [5]

3. Działanie żeń-szenia w kontekście medycyny zachodniej

3.1. Ciśnienie krwi

Wpływ żeń-szenia na ciśnienie krwi jest złożony i zależy od dawki. Badania wykazały, że ginsenozydy mogą obniżać ciśnienie krwi, co jest korzystne dla osób z nadciśnieniem. Jednakże Panax ginseng może również podnosić ciśnienie. Mniejsze dawki żeń-szenia zazwyczaj prowadzą do obniżenia ciśnienia, natomiast większe mogą je podwyższać, co pokazuje zróżnicowane działanie tej rośliny  w zależności od stosowanej ilości. [7, 8, 25]

3.2. Działanie przeciwpłytkowe i przeciwkrzepliwe

Ginsenozydy zawarte w żeń-szeniu wykazują działanie przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe, co może mieć istotne znaczenie w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych. Ginsenozydy, takie jak Rg1 i Rg3, wykazują działanie przeciwzakrzepowe. Wpływają na kluczowe szlaki sygnalizacyjne odpowiedzialne za agregację płytek krwi i tworzenie zakrzepów, hamując te procesy. Dzięki temu żeń-szeń może wspomagać zdrowie układu sercowo-naczyniowego i prawidłowe krążenie krwi. [7, 8, 25, 26]

3.3. Miażdżyca

Żeń-szeń właściwy może wspierać profilaktykę miażdżycy dzięki swoim wielokierunkowym mechanizmom działania. Ginsenozydy mogą odgrywać istotną rolę w ochronie naczyń krwionośnych i przeciwdziałaniu powstawaniu blaszki miażdżycowej. Działają one poprzez hamowanie procesu zapalnego w ścianach naczyń krwionośnych, stabilizację komórek mięśni gładkich naczyń oraz poprawę profilu lipidowego. Ginsenozydy wspierają również procesy antyoksydacyjne w organizmie, co zmniejsza ryzyko uszkodzenia naczyń krwionośnych. [27] Ponadto ginsenozydy Rb1, Rg1 i Rg3 mają zdolność do zwiększania produkcji tlenku azotu, co sprzyja rozszerzeniu naczyń krwionośnych i poprawia przepływ krwi. [28] 

3.4. Niedokrwienie mięśnia sercowego

Ginsenozydy mogą wykazywać istotne właściwości ochronne w kontekście choroby niedokrwiennej serca. Te aktywne składniki żeń-szenia działają jako silne przeciwutleniacze i substancje przeciwzapalne, co pozwala na redukcję stresu oksydacyjnego i zmniejszenie uszkodzeń mięśnia sercowego w stanach niedokrwienia. Na przykład połączenie ginsenozydów Rb3 i Rb2 wykazuje działanie ochronne wobec uszkodzeń wywołanych niedokrwieniem, co związane jest z hamowaniem stanu zapalnego i zapobieganiem procesom prowadzącym do śmierci komórek serca. Ponadto ginsenozydy takie jak Rb1, Rc i Re przyczyniają się do poprawy przepływu krwi w naczyniach wieńcowych, przeciwdziałając dysfunkcjom tych naczyń i chroniąc tkankę sercową przed dalszymi uszkodzeniami. Żeń-szeń właściwy może także wspierać regenerację mięśnia sercowego poprzez poprawę równowagi oksydacyjnej i funkcji mitochondriów, co przekłada się na zmniejszenie obszaru zawału. Dzięki tym właściwościom żeń-szeń ma potencjał jako wsparcie w profilaktyce i leczeniu choroby niedokrwiennej serca. [7,8, 29]

3.5. Cukrzyca

Panax ginseng może wpływać korzystnie na kontrolę cukrzycy typu 2, wspomagając regulację poziomu glukozy we krwi, co potwierdzają wyniki badań nad tą rośliną. Mechanizmy, które powodują taki skutek, obejmują zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę i wspieranie funkcji komórek beta w trzustce, co pomaga w utrzymaniu prawidłowej produkcji insuliny, a także poprawę metabolizmu glukozy i lipidów. Ponadto żeń-szeń może wspierać walkę z insulinoopornością, która często poprzedza rozwój cukrzycy typu 2. Oprócz tego ginsenozydy mają zdolność do ochrony narządów przed powikłaniami cukrzycowymi, takimi jak neuropatia, nefropatia czy retinopatia. To wszystko sprawia, że żeń-szeń jest cennym wsparciem w terapii cukrzycy, pomagając zarówno w kontrolowaniu poziomu cukru, jak i w ochronie przed powikłaniami związanymi z tą chorobą. [30, 31]

3.6. Choroba Alzheimera

Ginsenozydy i gintonina to aktywne składniki żeń-szenia, które mogą mieć znaczenie w kontekście choroby Alzheimera (AD). Badania sugerują, że żeń-szeń może pomóc w spowolnieniu postępu AD poprzez różnorodne mechanizmy. Ginsenozydy mają zdolność hamowania tworzenia się blaszek amyloidowych, które są silnie powiązane z procesami neurodegeneracyjnymi charakterystycznymi dla tej choroby. Składniki żeń-szenia mogą także zwiększać aktywność enzymów odpowiedzialnych za produkcję acetylocholiny – neuroprzekaźnika, który odgrywa istotną rolę w procesach pamięci. Jego niedobór często obserwuje się u pacjentów z chorobą Alzheimera. Zwiększenie poziomu acetylocholiny może więc poprawić funkcje poznawcze u tych osób. Gintonina również odgrywa istotną rolę w profilaktyce choroby Alzheimera. Wspiera bowiem neurogenezę w hipokampie, co może wspomagać przywracanie funkcji poznawczych i spowalniać procesy degeneracyjne w mózgu. [32] Dzięki niejednokrotnie wspomnianym już właściwościom przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym, żeń-szeń chroni komórki nerwowe, zmniejszając kluczowe czynniki odpowiedzialne za postęp choroby Alzheimera, takie jak stres oksydacyjny i stan zapalny. [32,33]

3.7. Depresja, stres i lęk

Badania nad żeń-szeniem właściwym w kontekście depresji wykazały, że ginsenozydy Rg1, Rb1 i Re mogą znacząco złagodzić objawy tej choroby. Mechanizm ich działania obejmuje modulację szlaków neuroprzekaźnikowych, w tym zwiększenie poziomu serotoniny i dopaminy, co pomaga w poprawie nastroju i redukcji objawów depresji. [10] Ponadto żeń-szeń wpływa na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, stabilizując poziom kortyzolu. To działanie pomaga utrzymać równowagę emocjonalną i fizjologiczną organizmu, zmniejszając objawy lęku i poprawiając ogólną odporność na stres. Kolejny istotny mechanizm działania ginsenozydów polega na stymulacji produkcji białek takich jak BDNF (neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego), co wspiera regenerację neuronów i poprawia funkcje poznawcze. Te właściwości sugerują, że żeń-szeń może odgrywać ważną rolę jako uzupełnienie terapii depresji, stresu i lęku, a także może być elementem profilaktyki tych schorzeń. [34]

3.8. Funkcje poznawcze

W badaniach nad wpływem suplementacji żeń-szeniem wykazano korzystne działanie tej rośliny na pamięć roboczą [35,36] oraz długotrwałą [36]. Uważa się, że wsparcie funkcji poznawczych jest możliwe dzięki obecności ginsenozydów. Modulują one stężenie neuroprzekaźników, np. acetylocholiny, kluczowej w procesach zapamiętywania i przypominania. Ginsenozydy wykazują także właściwości ochronne dla neuronów, co może być szczególnie korzystne w przypadku chorób neurodegeneracyjnych, często prowadzących do pogorszenia funkcji pamięciowych. [37] Żeń-szeń może również redukować zmęczenie umysłowe, co przekłada się na większą jasność umysłu i poprawę wydajności poznawczej [36]. 

3.9. Infekcje

Żeń-szeń właściwy wykazuje istotne działanie wspierające układ odpornościowy. Dzięki temu może pomagać w zwalczaniu rozmaitych infekcji. Ginsenozydy, polisacharydy oraz gintonina zawarte w żeń-szeniu modulują odpowiedź immunologiczną organizmu. Zwiększają produkcję cytokin oraz aktywność kluczowych komórek odpornościowych, takich jak limfocyty T i makrofagi. Żeń-szeń wykazuje działanie przeciwwirusowe, hamując wnikanie wirusów do komórek. Wspiera również produkcję substancji przeciwwirusowych, co jest szczególnie skuteczne w walce z wirusami grypy i koronawirusami. [38] Panax ginseng jest także pomocny w ochronie przed infekcją rinowirusami oraz wirusem RSV. [41, 42] Żeń-szeń wykazuje też właściwości przeciwbakteryjne. Jego substancje aktywne zakłócają tworzenie biofilmów bakteryjnych (warstw ochronnych tworzonych przez bakterie) oraz zapobiegają przyleganiu bakterii do komórek gospodarza. To sprawia, że bakterie mają trudniejszy dostęp do tkanek, co hamuje rozwój infekcji. [38] Badania potwierdziły skuteczność żeń-szenia w walce z takimi bakteriami jak Helicobacter pylori, Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa [39, 40]. 

3.10. Choroby autoimmunologiczne 

Polisacharydy i ginsenozydy obecne w żeń-szeniu właściwym mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu chorób autoimmunologicznych. W przypadku stwardnienia rozsianego chronią przed demielinizacją i wspierają równowagę układu odpornościowego, co może opóźniać rozwój choroby. W chorobie Crohna oraz wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego pomagają zmniejszać stan zapalny, głównie poprzez hamowanie prozapalnych cytokin i modulację działania komórek odpornościowych. Żeń-szeń wykazuje również korzystny wpływ w przypadku atopowego zapalenia skóry, łagodząc stan zapalny i poprawiając stan skóry. Podobne działanie obserwuje się w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów, ponieważ roślina ta może łagodzić objawy tej choroby, wpływając na procesy immunologiczne. Te właściwości sugerują, że żeń-szeń może odgrywać istotną rolę w profilaktyce chorób autoimmunologicznych oraz wspomagać leczenie tych schorzeń. Niemniej jednak konieczne są dalsze badania, aby potwierdzić jego skuteczność w tych przypadkach. [43]

3.11. Alergie

Czerwony i fermentowany żeń-szeń wykazują silne właściwości przeciwalergiczne. Okazuje się, że Panax ginseng może być pomocny w leczeniu takich schorzeń jak astma, alergiczny nieżyt nosa, atopowe zapalenie skóry oraz świąd. Wynika to głównie ze zdolności jego związków aktywnych do modulacji odpowiedzi immunologicznej, w tym supresji. Hamują one bowiem aktywność kluczowych mediatorów zapalnych, takich jak IgE, IL-4 i IL-5, oraz regulują działanie komórek tucznych, bazofili i eozynofili. [44] Stwierdzono, że Panax ginseng obniża także poziom histaminy [45] oraz β-heksozaminidazy [46], czyli mediatorów reakcji alergicznych uwalnianych przez komórki tuczne i bazofile. Ginsenozydy zawarte w fermentowanym żeń-szeniu są lepiej wchłaniane do krwiobiegu niż te z czerwonego żeń-szenia, co sprawia, że fermentowany żeń-szeń może być bardziej skuteczny w łagodzeniu objawów alergii. [44, 46]

3.12. Zmęczenie i wydolność fizyczna

Żeń-szeń właściwy jest często stosowany jako naturalny środek na zwiększenie witalności, zmniejszenia zmęczenia i poprawy wydolności fizycznej. Analizy wskazują, że suplementacja żeń-szeniem może rzeczywiście przyczyniać się do redukcji odczuwanego zmęczenia, co czyni go skutecznym środkiem wspierającym zwiększenie energii i wytrzymałości w codziennych aktywnościach. [47] Redukcja zmęczenia wynikająca ze stosowania żeń-szenia przejawia się szybszą regeneracją po intensywnym wysiłku fizycznym. Potwierdzeniem tego jest zmniejszenie wskaźników uszkodzenia mięśni, takich jak poziom mleczanu i kinazy kreatynowej we krwi. W kontekście poprawy wydolności fizycznej nie wszystkie badania są ze sobą zgodne. Istnieją takie, które udowodniły, że Panax ginseng może przyczynić się do zwiększenia maksymalnego poboru tlenu (VO₂max), co bezpośrednio przekłada się na poprawę wydolności podczas intensywnych ćwiczeń, takich jak jazda na rowerze czy bieganie. [48] W innym z eksperymentów u uczestników przyjmujących przez 2 tygodnie suplementy z żeń-szeniem zaobserwowano znaczącą poprawę w kilku aspektach wydolności fizycznej w porównaniu z grupą placebo. Zwiększył się czas trwania wykonywanych przez nich ćwiczeń, pokonany dystans oraz ilość spalonych kalorii. Jednakże nie zaobserwowano istotnych zmian w wartości VO₂max ani w szybkości wykonywania ćwiczeń. [49] Kolejne badanie wykazało, że suplementacja wysokimi dawkami ginsenozydów (500 mg dziennie) znacząco poprawiła wydolność tlenową, mierzoną poprzez VO₂max, w porównaniu z grupą placebo. U osób przyjmujących ginsenozydy w tej dawce zaobserwowano ponadto lepsze wyniki pod względem siły mięśniowej i progu beztlenowego w porównaniu z grupą placebo. [50] Z kolei na podstawie innych dostępnych analiz naukowcy stwierdzili, że suplementacja żeń-szeniem nie miała istotnego wpływu na poprawę wydolności fizycznej uczestników [47, 51]. Zauważono jednak pozytywne efekty w regeneracji powysiłkowej [51]. Tego rodzaju rozbieżności wskazują na potrzebę dalszych, bardziej szczegółowych badań, aby potwierdzić skuteczność żeń-szenia jako środka wspomagającego wydolność fizyczną.

3.13. Zaburzenia erekcji

Koreański czerwony żeń-szeń (KRG) może być skuteczny w leczeniu zaburzeń erekcji. Regularne stosowanie KRG przez mężczyzn z łagodnymi lub umiarkowanymi zaburzeniami erekcji prowadzi do poprawy funkcji seksualnych, w tym zwiększenia sztywności prącia i dłuższego utrzymania erekcji, co z kolei przekłada się na wyższą satysfakcję z życia seksualnego. Co istotne, działanie to nie wiąże się ze zmianami poziomu hormonów takich jak testosteron czy prolaktyna. KRG może więc stanowić bezpieczną alternatywę w leczeniu zaburzeń erekcji, szczególnie dla osób poszukujących naturalnych środków wspomagających zdrowie seksualne. [14] Warto zaznaczyć, że w przypadku tego rodzaju dolegliwości stosuje się stosunkowo wysokie dawki żeń-szenia (patrz rozdział 5 – stosowanie), co może prowadzić do wystąpienia działań niepożądanych, takich jak bóle głowy, bezsenność czy problemy żołądkowe. [52]

4. Zastosowania żeń-szenia w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej

Panax ginseng od wieków zajmuje szczególne miejsce w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC), w której uznawany jest za jedno z najcenniejszych ziół leczniczych. Już ponad 20 wieków temu postrzegano żeń-szeń właściwy jako roślinę o szerokim spektrum działania i uważano go jako środek poprawiający ogólną witalność, jasność umysłu, długowieczność oraz odporność. Historyczne teksty, takie jak Shen Nong Ben Cao Jing, opisują żeń-szeń jako zioło, które mogło usuwać szkodliwą energię, poprawiać wzrok i aktywność umysłową, przywracać regularność pulsu oraz zwalczać zmęczenie. W starożytnych tekstach żeń-szeń często wchodził w skład receptur mających na celu przedłużenie życia i leczenie chorób przewlekłych. Te właściwości zostały dalej rozwinięte w Bencao Gangmu (chińskiej farmakopei z czasów dynastii Ming), która sklasyfikowała żeń-szeń jako lek najwyższej jakości, przydatny w leczeniu takich schorzeń jak lęk, palpitacje, utrata pamięci i objawy przypominające cukrzycę (zwiększone pragnienie i nadmierne oddawanie moczu). Zastosowanie żeń-szenia obejmowało również leczenie bardziej specyficznych dolegliwości, takich jak wewnętrzne zimno, bóle w klatce piersiowej i brzuchu, wymioty, biegunka oraz różne problemy trawienne. Uważano również, że poprawia krążenie krwi i pomaga w leczeniu anemii, spontanicznego pocenia się, gorączki, zawrotów i bólów głowy. [53] 

Panax ginseng w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej jest zazwyczaj łączony z innymi ziołami, takimi jak Astragalus mongholicus, Atractylodes macrocephala, Salvia miltiorrhiza i Ziziphus jujuba, aby wzmocnić jego działanie. Te kombinacje mają na celu poprawę poziomu energii, wzmocnienie układu odpornościowego oraz wspomaganie leczenia chorób przewlekłych. W TMC kluczowe jest zrozumienie, że żeń-szeń rzadko stosuje się w izolacji. Najczęściej jest składową spersonalizowanych formuł, które mają przywrócić równowagę w organizmie. Starożytne teksty, takie jak Shen Nong Ben Cao Jing oraz Compendium of Materia Medica, podkreślają adaptogenne właściwości żeń-szenia, czyli jego zdolność do wspomagania organizmu w radzeniu sobie ze stresem i chorobami. Celem TMC jest bowiem nie tylko leczenie konkretnych objawów, ale i harmonizowanie wewnętrznego środowiska ciała, co ma na celu przywrócenie naturalnej równowagi energetycznej. Dzięki temu żeń-szeń jest szeroko stosowany jako środek wzmacniający witalność, a jego efekty są szczególnie korzystne dla osób osłabionych lub cierpiących na przewlekłe dolegliwości. Działanie żeń-szenia w połączeniu z innymi ziołami potęguje jego skuteczność w poprawie zdrowia i zapobieganiu chorobom, czyniąc go jednym z najważniejszych składników w ziołolecznictwie wschodnim. [54] 

W starożytnej medycynie chińskiej stwierdzono, że Panax ginseng wspiera harmonizowanie energii Q w ciele, pomagając utrzymać równowagę między elementami yin i yang, które są kluczowe dla zdrowia. Dzięki tonizującym właściwościom, żeń-szeń był postrzegany jako lek „na wszystkie choroby”, co wyjaśnia jego niezwykle ważną pozycję w chińskiej farmakopei. [55] 

Jednym z głównych zastosowań żeń-szenia jest wzmacnianie Qi, szczególnie w kontekście obiegów śledziony i płuc. W przypadku osłabienia Qi śledziony obserwuje się symptomy takie jak osłabienie mięśni, luźne stolce, utrata apetytu, wzdęcia, a także obrzęk języka i obecność na nim charakterystycznego białego nalotu. W takich przypadkach żeń-szeń może być wykorzystywany w celu tonizowania Qi i przywracania prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego. Równie ważne jest wzmocnienie osłabionego Qi płuc, szczególnie w przypadku przewlekłego kaszlu, płytkiego oddechu i osłabienia głosu. W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej żeń-szeń wspomaga proces leczenia takich schorzeń, harmonizując energię i wspierając organizm na poziomie oddechowym. Panax ginseng pełni też istotną rolę we wzmacnianiu Qi serca i uspokajaniu Shen (umysłu). Działa korzystnie w przypadkach takich jak kołatanie serca, zaburzenia rytmu serca, lękliwość, bezsenność czy zmęczenie, łagodząc te objawy i wspomagając równowagę energetyczną w organizmie. Pomaga uspokoić ducha i przywrócić spokój wewnętrzny, co ma kluczowe znaczenie dla zdrowia psychicznego i fizycznego. Istotne jest również działanie żeń-szenia na osłabiony obieg śledziony i żołądka, który objawia się brakiem sił, zmęczeniem, nudnościami, refluksem oraz wzdęciami. Tonizując te obszary, żeń-szeń wspiera leczenie tych przypadłości, przyczyniając się do poprawy ogólnego stanu zdrowia. Żeń-szeń jest również wykorzystywany w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej do unoszenia opadniętego Yang, co ma szczególne znaczenie w przypadkach takich jak bezwładne biegunki oraz wypadanie odbytu i pęcherza moczowego. Działając wzmacniająco na Yang, roślina ta wspiera organizm w odzyskiwaniu równowagi energetycznej, pomagając w ustabilizowaniu funkcji układu pokarmowego i moczowego. [56]

5. Stosowanie

5.1. Ekstrakty z żeń-szenia:

• poprawa funkcji poznawczych: 200-400 mg dziennie (największe korzyści poznawcze przy dawce 400 mg) ekstraktu standaryzowanego na 4-10% ginsenozydów [19]
• poprawa profilu glikemicznego i lipidowego: 0,5-3 g dziennie przez 8-12 tygodni ekstraktu zawierającego 1-10% ginsenozydów [20]
• zaburzenia erekcji: 600-1000 mg ekstraktu zawierającego 1-8% ginsenozydów przyjmowanego 1-3 razy dziennie [18]

5.2. Sproszkowany żeń-szeń:

• czerwony żeń-szeń: 3-8 g dziennie przez 4-24 tygodnie
• biały żeń-szeń: Około 2 g dziennie przez 4 tygodnie

Obie formy (czerwony żeń-szeń i biały żeń-szeń) wykazują skuteczność w obniżaniu poziomu glukozy, insuliny, HbA1c, cholesterolu, trójglicerydów, LDL-C, BMI oraz ciśnienia krwi. [20]

5.3. Odwary z żeń-szenia:

• przygotowanie: 1-2 g rozdrobnionego korzenia gotować przez kilkanaście minut w 150 ml wody. Pić 2-3 razy dziennie [24]

5.4. Ekstrakty płynne z żeń-szenia:

• biały żeń-szeń (DER 1:0.8-1.2): 900-2500 mg stosowane 1-2 razy dziennie
• czerwony żeń-szeń (DER 2-4.5:1): 360-500 mg przyjmowane 1-2 razy dziennie

DER (z ang. Drug Extract Ratio) to wskaźnik ilości surowca roślinnego do ilości otrzymanego przetworu roślinnego (np. ekstraktu płynnego). [24]

6.  Działania niepożądane i przeciwwskazania

Stosowanie żeń-szenia, choć często korzystne, wiąże się również z ryzykiem działań niepożądanych, które mogą różnić się w zależności od dawki i indywidualnej reakcji organizmu. Wśród najczęściej zgłaszanych skutków ubocznych znajdują się poranne biegunki, wysypki skórne, nerwowość, bezsenność oraz nadciśnienie (u niektórych możliwe także niedociśnienie). Bardzo duże dawki (powyżej 15 g/dzień sproszkowanego korzenia żeń-szenia) mogą skutkować depersonalizacją, dezorientacją, a nawet depresją. [23] Inne, mniej powszechne działania niepożądane obejmują obrzęki czy zmniejszenie apetytu. Możliwe są także reakcje alergiczne takie jak anafilaksja czy astma. [21] Ponadto Panax ginseng może mieć łagodne działanie hamujące na niektóre enzymy z rodziny CYP450, takie jak CYP1A2, CYP2C9 i CYP3A4, które są odpowiedzialne za metabolizm niektórych leków. Mimo to, interakcja ta jest zazwyczaj nieznaczna i rzadko ma znaczenie kliniczne. [22] Istnieją jednak pojedyncze dowody naukowe na interakcje żeń-szenia z lekami przeciwzakrzepowymi, głównie z warfaryną, toteż osoby stosujące ten lek szczególnie powinny zachować ostrożność podczas przyjmowania żeń-szenia. [21]

Przeciwwskazania do stosowania żeń-szenia właściwego:

• ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa,
• choroby autoimmunologiczne – żeń-szeń może nasilać objawy poprzez stymulację układu odpornościowego,
• nowotwory hormonozależne (rak piersi, rak macicy, rak jajników), endometrioza, mięśniaki macicy – działanie estrogenne żeń-szenia może pogorszyć stan zdrowia,
• przeszczepy narządów – stymulacja układu odpornościowego może prowadzić do odrzucenia
• problemy ze snem – duże dawki Panax ginseng mogą powodować bezsenność, osoby z problemami ze snem powinny używać go ostrożnie. [15]

Należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu żeń-szenia z:

• alkoholem – żeń-szeń może zwiększać wrażliwość organizmu na alkohol,
• kofeiną – może powodować nadmierne pobudzenie,
• insuliną – może prowadzić do nadmiernego obniżenia poziomu glukozy we krwi. [15]