1. Charakterystyka i pochodzenie żeń-szenia brazylijskiego

Pfaffia paniculata to roślina należąca do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae). [1] Stanowi rodzimy gatunek w Ameryce Południowej, występujący przede wszystkim w Brazylii. Jej zasięg obejmuje Amazonię oraz stany Minas Gerais, São Paulo, Mato Grosso, Goiás, Paraná i Santa Catarina. Rośnie także w Ekwadorze, południowej Argentynie, Panamie, Paragwaju, Peru i Wenezueli. Od wieków rdzenne plemiona amazońskie nazywały ją „paratudo” („na wszystko”) i wykorzystywały jako wzmacniający, energetyzujący i odmładzający afrodyzjak. Istnieją dowody, że już ponad 300 lat temu była stosowana w celu poprawy potencji seksualnej. Ze względu na obecność substancji chemicznych o właściwościach zbliżonych do ginsenozydów, Pfaffia paniculata nazywana jest żeń-szeniem brazylijskim, co odnosi się do jej podobieństwa do żeń-szenia właściwego (Panax ginseng), szeroko znanego i badanego w tradycyjnej medycynie chińskiej. [2] Pfaffia paniculata bywa także kojarzona z takimi nazwami jak “suma” czy “corango”. [3] 

Żeń-szeń brazylijski rośnie w pobliżu rzek oraz na terenach zdegradowanych, gdzie ma swobodny dostęp do światła słonecznego. Okres jego kwitnienia przypada na luty, marzec i kwiecień. [2] Pfaffia paniculata to półkrzew osiągający wysokość od 1 do 1,5 metra. Charakteryzuje go obecność wznoszących się pędów bocznych o długości około 2–3 cm. Jego liście są proste, błoniaste i nagie, osiągające długość od 4 do 7 cm. Spodnia strona liści ma wyraźnie jaśniejszy, zielony odcień. Kwiaty są drobne, białawe i zebrane w luźne, otwarte wiechy. [4] Korzeń żeń-szenia brazylijskiego ma wydłużony, cylindryczny kształt. Osiąga długość od 12 do nawet 45 cm, a jego średnica mieści się w przedziale 0,5–2,5 cm. Jego powierzchnia jest żółtawoszara lub jasnobrązowa, pokryta podłużnymi bruzdami i nielicznymi przetchlinkami o średnicy 1–3 mm. W dolnej części wyrasta od dwóch do trzech bocznych odgałęzień. Korzeń jest twardy i łamliwy. Przekrój poprzeczny jest żółtawobiały, nierówny i lekko skorkowaciały. Kora ma barwę żółtawobrązową, a drewno (ksylem) – żółtawobiałą. Charakterystyczną cechą jest jego delikatny zapach oraz słodkawy lub niekiedy lekko gorzki smak. [5]

2. Skład biochemiczny żeń-szenia brazylijskiego

Korzeń Pfaffia paniculata jest bogaty w związki aktywne o szerokim spektrum działania biologicznego. Zawiera m.in. saponiny, kwas pfaffowy (ang. pfaffic acid), fitosterole (stigmasterol, β-sitosterol) oraz glikozydy, w tym alantoinę, β-ecdysteron i flawonoidy. Saponiny występujące w żeń-szeniu brazylijskim, zaliczane do sześciu klas (A, B, C, D, E i F), wykazują działanie przeciwnowotworowe oraz przeciwzapalne. [6] Pozostałe składniki, w tym β-ecdysteron, β-sitosterol, stigmasterol, flawonoidy i alantoina, wspierają regenerację tkanek oraz ochronę skóry. Wykazują także właściwości nawilżające skórę i przeciwzapalne. [6, 7]. Korzeń tej roślin obfity jest również w składniki mineralne, a konkretnie żelazo, magnez, cynk, a także witaminy A, B1, B2, E, K i kwas pantotenowy. Występuje w nim również aż 19 różnych aminokwasów. [8]

3. Działanie żeń-szenia brazylijskiego w kontekście medycyny zachodniej

3.1. Działanie przeciwzapalne

Żeń-szeń brazylijski wykazuje istotne działanie przeciwzapalne, co jest związane z jego zdolnością do modulowania poziomu cytokin prozapalnych i przeciwzapalnych. Taki wpływ umożliwiają saponiny, kwas pfaffowy, a także fitosterole znajdujące się w korzeniu tej rośliny. Dzięki temu Pfaffia paniculata może znaleźć zastosowanie we wspomaganiu leczenia chorób o podłożu zapalnym. [9]

Działanie przeciwzapalne żeń-szenia brazylijskiego zostało potwierdzone w badaniach na zwierzętach oraz modelach komórkowych. Naukowcy podawali szczurom, u których wcześniej wywołano stan zapalny jelita grubego, ekstrakt metanolowy Pfaffia paniculata. Jego zastosowanie prowadziło do istotnego obniżenia poziomu kluczowych cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α, IL-1β i IL-6. Co ciekawe, efekt ten okazał się zbliżony do skuteczności prednizolonu, czyli syntetycznego leku należącego do grupy glikokortykosteroidów, wykazującego działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne. Oprócz obniżenia stężenia cytokin prozapalnych, skutkiem podawania gryzoniom ekstraktu z żeń-szenia brazylijskiego była także przyspieszona regeneracja błony śluzowej jelita. Badanie histologiczne wykazało zmniejszenie nacieku zapalnego i uszkodzeń tkankowych, a także zwiększenie liczby komórek kubkowych odpowiedzialnych za produkcję ochronnego śluzu, co mogło przyczynić się do odbudowy bariery jelitowej. Powyższe obserwacje sugerują, że Pfaffia paniculata może odgrywać wspomagającą rolę w leczeniu chorób zapalnych jelit, takich jak np. nieswoiste zapalenie jelit (IBD). [9] W innym badaniu, tym razem przeprowadzonym na liniach komórkowych, stwierdzono, że ekstrakt glikolowy z żeń-szenia brazylijskiego wykazał zdolność do obniżenia poziomu prozapalnej interleukiny 1 beta (IL-1β) oraz zwiększenia produkcji przeciwzapalnej interleukiny 10 (IL-10). Eksperyment przeprowadzony na mysich makrofagach sugeruje, że związki aktywne obecne w tej roślinie mogą skutecznie modulować odpowiedź immunologiczną, przyczyniając się do redukcji stanu zapalnego. [7]

3.2. Działanie przeciwdrobnoustrojowe 

Postępujący wzrost oporności bakterii na antybiotyki oraz grzybów na leki przeciwgrzybicze sprawia, że naukowcy coraz częściej poszukują skutecznych alternatyw w związkach pochodzenia roślinnego. Substancje takie odkryto również w żeń-szeniu brazylijskim. 

W kontekście działania przeciwgrzybiczego, ekstrakt z Pfaffia paniculata okazuje się szczególnie skuteczny wobec wielu gatunków Candida, w tym C. albicans, C. dubliniensis, C. glabrata, C. guilliermondii, C. krusei i C. tropicalis. Jest to możliwe prawdopodobnie dzięki saponinom znajdującym się w żeń-szeniu brazylijskim. Przypuszcza się, że oddziałują one na sterole, które są obecne w błonie komórkowej grzybów. Ta interakcja saponin ze sterolami prowadzi do zmian w strukturze komórkowej grzybów, co modyfikuje jej przepuszczalność. Dodatkowo monoterpeny mogą oddziaływać na dwuwarstwę lipidową, zmieniając jej płynność oraz transport substancji przez błonę. W konsekwencji błona komórkowa grzybów traci swoją integralność, co zaburza ich funkcjonowanie i prowadzi do działania przeciwgrzybiczego. [6]

W badaniach potwierdzone zostało także działanie przeciwbakteryjne ekstraktów z Pfaffia paniculata. Jest ono istotne w szczególności wobec takich gatunków bakterii jak Enterococcus faecalis, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis oraz Streptococcus mutans. Wykazano, że ekstrakt hamuje rozwój bakterii poprzez zakłócanie ich metabolizmu i struktury biofilmów bakteryjnych. [miranda 6] Najlepsze rezultaty odnotowano w przypadku P. aeruginosa i S. mutans, co sugeruje, że Pfaffia paniculata może być skutecznym środkiem wspierającym leczenie infekcji jamy ustnej. Ekstrakt z tej rośliny okazał się również skuteczny wobec innych bakterii, eliminując biofilmy takich patogenów jak Porphyromonas gingivalis, Prevotella endodontalis i Parvimonas micra. [7]

3.3. Działanie immunostymulujące i przeciwnowotworowe

Żeń-szeń brazylijski wpływa również stymulująco na komórki odpornościowe ludzkiego organizmu, przez co układ immunologiczny jest w stanie skuteczniej radzić sobie z eliminacją patogenów oraz komórek nowotworowych. Działanie to związane jest z aktywacją układu siateczkowo-śródbłonkowego (w tym makrofagów), komórek NK (natural killer) oraz limfocytów cytotoksycznych. W jednym z badań wykazano, że ekstrakt metanolowy z Pfaffia paniculata zwiększa zdolność makrofagów do rozprzestrzeniania się, czyli procesu, który stanowi jeden z pierwszych etapów aktywacji tych komórek. Makrofagi po aktywacji stają się bardziej ruchliwe, zdolne do przenikania do tkanek i eliminacji patogenów oraz komórek nowotworowych. [1] Potencjalne działanie przeciwnowotworowe żeń-szenia brazylijskiego może wynikać również z jego właściwości przeciwzapalnych, które zostały szczegółowo omówione wcześniej. W badaniu na myszach z guzem Ehrlicha, u których obserwowano zwiększoną objętość wysięku nowotworowego w jamie otrzewnej, zastosowano ekstrakt z Pfaffia paniculata. Preparat podawano doustnie w dawce 200 mg/kg masy ciała przez 10 dni. Po tym czasie stwierdzono u myszy zmniejszenie objętości płynu otrzewnowego. Może to sugerować zarówno bezpośrednie działanie przeciwnowotworowe, jak i wpływ na regulację stanu zapalnego w ich organizmach. [10]

3.4. Wpływ na układ hormonalny i funkcje seksualne

Pfaffia paniculata może wspierać funkcjonowanie układu hormonalnego oraz wpływać na regulację funkcji seksualnych. Badania na myszach wykazały, że spożycie sproszkowanego korzenia tej rośliny prowadzi do istotnego wzrostu poziomu hormonów płciowych. U samic zaobserwowano zwiększone stężenie estradiolu-17β i progesteronu, natomiast u samców – testosteronu. Mechanizm tego działania może wynikać z obecności w żeń-szeniu brazylijskim fitosteroli, w tym β-sitosterolu i stigmasterolu, które stymulują produkcję estradiolu-17β w jajnikach. Dzięki temu roślina może wspomagać regulację cyklu miesiączkowego oraz łagodzić objawy związane z menopauzą. Równie istotną rolę odgrywają saponiny zawarte w korzeniu Pfaffia paniculata. Okazuje się, że mogą one normalizować wydzielanie hormonów i wspierać leczenie dysfunkcji seksualnych. Substancje te zwiększają bowiem w sposób pośredni poziom testosteronu, a jednocześnie wykazują właściwości adaptogenne, co wspiera ogólną równowagę hormonalną organizmu. Wykazano, że myszy, którym podawano żeń-szeń brazylijski, miały istotnie wyższe stężenie testosteronu w porównaniu do grupy kontrolnej. [11]  Z kolei u ludzi saponiny mogą łagodzić problemy z potencją, co sugeruje ich korzystny wpływ na funkcje seksualne. [12]

3.5. Stres i lęk

Żeń-szeń brazylijski może wykazywać działanie przeciwlękowe poprzez modulację układu nerwowego, co potwierdzają wyniki badań na modelu zwierzęcym. Szczury, którym podawano ekstrakt tej rośliny w dawkach 125 i 250 mg/kg masy ciała, wykazywały znaczące zmniejszenie objawów lęku w teście podniesionego labiryntu krzyżowego. Jest to powszechnie stosowany test do oceny zachowań lęku u małych zwierząt. Jednocześnie zaobserwowano u tych gryzoni wzrost aktywności lokomotorycznej, co sugeruje, że działanie to nie jest wynikiem sedacji, lecz raczej równoważenia funkcji układu nerwowego. Właściwości te mogą być związane z obecnością saponin i fitosteroli, które wykazują działanie adaptogenne. Substancje te wspomagają odporność organizmu na czynniki stresowe pochodzenia środowiskowego i psychologicznego. [13]

3.6. Anemia sierpowata i parametry hematologiczne

Korzeń żeń-szenia brazylijskiego okazuje się mieć również pozytywny wpływ na parametry hematologiczne u osób cierpiących na anemię sierpowatą. W badaniu klinicznym wzięło udział trzydziestu pacjentów z tą jednostką chorobową. Przez trzy miesiące pacjenci codziennie, co osiem godzin, przyjmowali kapsułki zawierające 500 mg sproszkowanego ekstraktu Pfaffia paniculata lub placebo. W celu oceny skuteczności terapii monitorowano kluczowe parametry hematologiczne, takie jak liczba erytrocytów, retikulocytów, krwinek sierpowatych i erytroblastów obwodowych, a także poziomy hemoglobiny (HB), hematokrytu (HT), średniej objętości krwinki czerwonej (MCV), średniej masy hemoglobiny w erytrocycie (MCH) oraz średniego stężenia hemoglobiny w erytrocycie (MCHC). Pomiarów dokonywano przed rozpoczęciem terapii oraz po dwóch i trzech miesiącach leczenia. Wyniki badania wykazały, że stosowanie ekstraktu z żeń-szenia brazylijskiego doprowadziło do zmniejszenia liczby krwinek sierpowatych, erytroblastów oraz retikulocytów, co może sugerować korzystny wpływ na proces erytropoezy (powstawania i dojrzewania erytrocytów). Jednocześnie zaobserwowano wzrost poziomu hemoglobiny oraz hematokrytu, co sugeruje pozytywny efekt działania rośliny na parametry krwi i dotlenienie tkanek organizmu. [14]

4. Zastosowania żeń-szenia brazylijskiego w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej

Pfaffia paniculata jest surowcem o szerokim spektrum działania, którego właściwości adaptogenne od dawna wykorzystywane są w tradycyjnej fitoterapii. Jej charakter termiczny pozostaje neutralny, a smak łączy w sobie nuty słodkie i gorzkie, z subtelną ostrością. Roślina ta działa wielokierunkowo, wpływając na obieg czynnościowy płuc, śledziony, żołądka i nerek, a w mniejszym stopniu także na obieg serca i wątroby. 

Pfaffia paniculata wspiera wzmocnienie Qi płuc i Wei Qi, co sprawia, że jest stosowana w przypadku osłabienia odporności, przewlekłego kaszlu i skłonności do nawracających infekcji dróg oddechowych. Wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, a także stymuluje układ odpornościowy. Żeń-szeń brazylijski znajduje również zastosowanie w przypadku osłabienia Qi serca oraz odżywiania Xue, co wiąże się z uspokojeniem Shen. Jest przyjmowany w przypadku kołatania serca, bezsenności, przewlekłego niepokoju oraz w stanach lękowych, zwłaszcza u osób o labilnej psychice. Wspomaga także regulację równowagi hormonalnej u kobiet w okresie menopauzy, co czyni go wartościowym surowcem w łagodzeniu wahań nastroju i napięcia nerwowego. Wzmacnianie Qi środka oraz poprawa cyrkulacji Qi pomiędzy śledzioną a wątrobą sprawia, iż żeń-szeń brazylijski jest zalecany przy wyczerpaniu fizycznym i psychicznym, drażliwości, zaburzeniach trawienia, osłabieniu mięśni kończyn dolnych oraz spadku libido. Wspiera także funkcjonowanie żołądka poprzez hamowanie nadkwasoty, co ułatwia równoważenie pracy układu pokarmowego w stanach podrażnienia i zapalenia. Jako surowiec o właściwościach przeciwzapalnych Pfaffia paniculata jest stosowana miejscowo w celu eliminacji toksycznego gorąca i wspomagania gojenia się ran. Jej działanie obejmuje łagodzenie stanów zapalnych skóry, egzemy, ropnych infekcji oraz gorączki o podłożu infekcyjnym.

5. Stosowanie żeń-szenia brazylijskiego

Liczba badań klinicznych z udziałem ludzi w kontekście stosowania żeń-szenia brazylijskiego jest mocno ograniczona, dlatego ustalenie konkretnych dawek nie jest oczywiste. 

W badaniu wspominanym w podrozdziale 3.6. uczestnicy przyjmowali 500 mg ekstraktu z korzenia Pfaffia paniculata co 8h przez 3 miesiące trwania badania. Nie podano jednak informacji o konkretnej standaryzacji wykorzystywanego ekstraktu. [14] 

W tradycyjnej medycynie brazylijskiej Pfaffia paniculata jest stosowana w formie odwaru przygotowywanego poprzez gotowanie 10 g korzenia suma w 1 litrze wody. Standardowa dawka obejmuje spożycie dwóch filiżanek tego naparu dziennie. Ze względu na intensywnie gorzki smak, często stosuje się także sproszkowany korzeń w kapsułkach, przy czym zalecana dawka wynosi od 2 do 4 g dziennie, w zależności od masy ciała i stanu zdrowia pacjenta. Dzienna porcja jest zazwyczaj podzielona na dwie lub trzy dawki przyjmowane w ciągu dnia. W przypadku standaryzowanych ekstraktów lub preparatów w płynnej formie należy stosować się do zaleceń producenta zawartych na etykiecie. [8]

W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej często łączy się Pfaffia paniculata z innymi surowcami roślinnymi, aby wzmocnić jej działanie. W przypadku osłabienia Qi płuc przyjmuje się ją z Astragalus mongholicus, Codonopsis pilosula oraz Pseudostellaria heterophylla. Dla wzmocnienia Qi śledziony łączy się ją z Astragalus praeparatus i Atractylodes macrocephala. W sytuacjach związanych z osłabieniem Qi serca i bezsennością zalecana jest w połączeniu z Passiflora incarnata, Melissa officinalis oraz owocami i nasionami Ziziphus jujuba.

Zalecana dawka dzienna wynosi od 4 do 10 g korzenia, przy czym standardowa ilość to 8 g. Aby uzyskać optymalne właściwości, surowiec powinien być gotowany przez 20 minut. Należy pamiętać, że Pfaffia paniculata nie powinna być stosowana u osób, u których nie występują syndromy osłabienia Qi. [15]

6. Działania niepożądane i przeciwwskazania

Pfaffia paniculata uznaje się za prawdopodobnie bezpieczną przy stosowaniu doustnym przez krótki czas. W kontekście jej stosowania w czasie ciąży i laktacji brakuje wystarczających danych naukowych potwierdzających bezpieczeństwo. W celu zachowania ostrożności zaleca się unikanie jej stosowania w tym czasie. Nie odnotowano jak do tej pory żadnych interakcji żeń-szenia brazylijskiego z lekami i innymi substancjami. [16]

Przeciwwskazania:

• Możliwe działanie estrogenne – Pfaffia paniculata zawiera znaczną ilość fitosteroli, w tym β-ecdysteronu, a także niewielkie ilości stigmasterolu i β-sitosterolu. Istnieją doniesienia sugerujące, że substancje te mogą wykazywać właściwości estrogenne lub stymulować produkcję estrogenu (choć nie zostało to jednoznacznie potwierdzone klinicznie). Tradycyjnie roślina była stosowana w celu regulacji cyklu miesiączkowego oraz łagodzenia objawów menopauzy i zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Z tego względu zaleca się, aby kobiety z nowotworami hormonozależnymi (estrogenozależnymi) unikały jej stosowania.

• Ryzyko reakcji alergicznych – Istnieją doniesienia, że wdychanie sproszkowanego korzenia Pfaffia paniculata może wywołać reakcje astmatyczne. Podczas przygotowywania odwarów ze sproszkowanego korzenia należy unikać inhalacji pyłu roślinnego.

• Działania niepożądane związane z saponinami – Saponiny występujące naturalnie w korzeniu żeń-szenia brazylijskiego mogą, przy spożyciu w dużych ilościach, powodować łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności i skurcze żołądka. W przypadku wystąpienia takich objawów zaleca się zmniejszenie dawki. [8]